Yurakdan tomir ichiga pompalanadigan qonning, arteriya devoriga qilgan bosimiga qon bosimi deyiladi. U katta (sistolik) va kichik (diastolik) qon bosimi kabi ikki qismdan iborat. Umuman olganda, katta qon bosimi 100 dan 140 mmHg gacha normal hisoblansa, kichik qon bosimi uchun 60 dan 90 mmHg gacha normal qabul qilinadi. Shifoxona yoki ofisda qon bosimining 140/90 mmHg va undan yuqori bo’lishi gipertoniya deb ta’riflanadi. Gipertoniya, kattalarning uchdan bir qismiga ta’sir qiladigan muhim jamoat salomatligi muammosidir. Yoshi bilan uning chastotasi ortadi va 65 yoshdan oshgan shaxslarning 2/3 qismida yuqori qon bosimi kuzatiladi. Jamiyatning tobora qarishi, qandli diabetning va semizlikning ortishi sababli ham gipertoniya chastotasi ortmoqda, ham qon bosimini tushirish qiyinlashmoqda.
Kattalarda uchraydigan gipertoniyaning 90-95% da hech qanday sabab aniqlanmaydi (Essensial gipertoniya). Genetik moyillik, ortiqcha tuz iste’moli, semizlik, stress, harakatsizlik asosiy yordamchi omillardir. Bemorlarning 5-10% da qon bosimi yuqoriligiga olib keladigan sabab topilishi mumkin (Ikkilamchi gipertoniya). Bularning 70% ni buyrak kasalliklari tashkil qiladi. Qolganini esa buyrak usti bezi kasalliklari, qalqonsimon va paratiroid bez kasalliklari, tug’ma aorta torayishi/koarktatsiyasi va uyqu apnoesi sindromi tashkil qiladi. Bundan tashqari, kortizon, siklosporin, og’riq qoldiruvchilar, shamollashga qarshi dorilar (dekonjestantlar), kayfiyat beruvchi dorilar/moddalar, tug’ilish nazorati tabletkalari kabi dorilar ham gipertoniyaga olib keladi.
Yuqori qon bosimi, uzoq muddatda, yurak, miya, arteriyalar, buyrak va ko’z kabi maqsadli organlarga ta’sir qilib, bu organlarda shikastlanishga olib keladi. Bu shikastlanishlar, yurak xuruji (Miyokard infarkti), yurak yetishmovchiligi, insult (falaj), miyaga qon quyilishi, buyrak yetishmovchiligi, aorta tomirining kengayishi/yorilishi va ko’z tubiga qon quyilishidir. Qon bosimi nazorat qilinsa, organlarda rivojlanadigan bu shikastlanishlar oldini olish yoki shikastlanish xavfini kamaytirish mumkin. Afsuski, butun dunyoda bo’lgani kabi mamlakatimizda ham qon bosimi maqsadiga erishilgan bemorlar soni past. Bemorning davolanishga moslasha olmasligi, kasallik haqida xabardorlik yetishmasligi, doimiy dori vositalaridan foydalanish va yon ta’sirlar kabi ko’plab omillar bu muvaffaqiyatsizlikda rol o’ynaydi.
Belgilari qanday?
Uzoq vaqt davomida belgilar bermasdan rivojlanadi va vaqt o’tishi bilan maqsadli organlarda shikastlanishga olib keladi. Asosiy belgilar, bosh og’rig’i, bosh aylanishi, hushdan ketish hissi, nafas qisilishi, tez charchash, ko’krak og’rig’i, yurak urishi, burundan qon ketishi va quloqda shovqin. Bundan tashqari, maqsadli organlarda rivojlangan shikastlanishga qarab belgilar xilma-xildir. Jiddiy ko’tarilishlarda (>220/120 mmHg), kuchli bosh og’rig’i, ko’ngil aynishi-qusuq, ko’rish va ong buzilishi kuzatilishi mumkin. Bu holat shoshilinch davolanishni talab qiladigan holatdir. Shuningdek, birdaniga jiddiy ko’tarilishlarda miyaga qon quyilishi va falaj rivojlanishi mumkin.
Qanday tashxis qo’yiladi?
Qon bosimi, shifoxonada, uyda yoki 24 soatlik (Qon bosimi xolteri) kuzatuv bilan o’lchanib tashxis qo’yiladi. Qon bosimini to’g’ri o’lchash juda muhimdir. Uy sharoitida o’lchashda, bilak o’rniga qo’ldan o’lchaydigan qurilmalar afzal ko’riladi. Ikki o’lchov qilinib, ularning o’rtachasi olinishi kerak. Boshida har ikki qo’ldan o’lchov qilinishi kerak va keyingi kuzatuvlarda yuqori bo’lgan tomon asos qilib olinishi kerak. Ikki qo’l orasidagi farq 10 mmHg dan oshmasligi kerak. Qo’l yurak darajasida bo’lishi va ostiga tayanch qo’yilishi kerak.
Shifoxona o’lchovlarida 140/90 mmHg, uy o’lchovi va qon bosimi xolterida 130/80 mmHg yuqori chegara sifatida qabul qilinadi. Qon bosimining balandlik darajasi va maqsadli organ shikastlanishiga qarab gipertoniya bosqichlarga ajratiladi va davolanish intensivligi oshiriladi.
Qon bosimi xolteri, gipertoniya tashxisi va kuzatuvida ideal usuldir va imkon bo’lsa har holda ishlatilishi kerak. Normal qiymatlar; 24 soatlik o’rtacha <130/80 mmHg, kunduzgi o’rtacha <135/85 mmHg va tungi o’rtacha <120/70 mmHg. Uy o’lchovlari 5-7 kun davomida ertalab va kechqurun, tinch vaqtda qilinishi kerak. Uy o’lchovlari o’rtachasi ≥135/85 mmHg bo’lsa, gipertoniya tashxisi qo’yiladi. Tashxis bosqichida, batafsil fizik tekshiruv o’tkaziladi. Elektrokardiogramma (EKG), laboratoriya testlari (Qon shakari, siydikchil, kreatinin, natriy kaliy, kaltsiy, siydik kislotasi, lipid darajalari, to’liq qon tahlili) va to’liq siydik tahlili qilinadi. Zarur bo’lganda, exokardiografiya, qorin-buyrak ultratovushi va siydikda oqsil/mikroalbumin so’raladi.
Qanday davolanadi?
Gipertoniya davolashning maqsadi, qon bosimini 140/90 (Uy o’lchovi <130/80) mmHg ostiga tushirishdir. Bemorada, yurak kasalligi, qandli diabet, buyrak yetishmovchiligi kabi organ shikastlanishi bo’lsa, qon bosimini 130/80 mmHg ostiga tushirish maqsad qilinadi. Biroq, keksa yoshli (>75 yosh) va zaif bemorlarda biroz moslashuvchan yondashiladi.
Davolanish, turmush tarzi o’zgarishlari, dori-darmon bilan davolash va dori-darmonsiz maxsus davolanishlardan iborat uch qismga ega. Turmush tarzi o’zgarishlari bo’lmasa, dori-darmon bilan davolash yetarli bo’lmaydi. Turmush tarzi o’zgarishlari; Vazn yo’qotish/nazorat qilish (Tana massasi indeksi <25 kg/m2), tuzni cheklash (<5 gr/kun), muntazam jismoniy mashqlar (Haftada kamida 5 kun 30-45 daqiqa), gipertoniya parhezi, spirtli ichimliklarni cheklash va chekishni tashlashni o’z ichiga oladi. Gipertoniya parhezi; Ko’p meva-sabzavot iste’moli, kam yog’li sut mahsulotlari, o’simlik oqsillari, xolesterinsiz ko’p tolali ovqatlanish va haftada 2 marta baliq iste’molini o’z ichiga oladi. To’yingan-qattiq yog’lar cheklanishi kerak.
Dori-darmon bilan davolash bemorga qarab farqlanadi, ya’ni dorilar bemorga xosdir. Dorilar doimiy ishlatilishi va o’zboshimchalik bilan to’xtatilmasligi kerak. Dorilar bilan bog’liq yon ta’sir yuzaga kelganda shifokor bilan maslahatlashish kerak. Bu dorilar qaramlikka olib kelmaydi. Dorilarni mumkin bo’lgan yon ta’sirlari tufayli tashlash to’g’ri emas.
Qon bosimi nazoratini ta’minlash uchun, asosan besh guruh dori variantlari mavjud; Diuretiklar (siydik haydovchilar), beta blokerlar, kaltsiy antagonistlari, AFA ingibitorlari va angiotenzin retseptor blokerlari (ARB) mavjud. Bu dorilarning yolg’iz yoki kombinatsiyalangan shakllari bilan samarali ekanligi ko’plab tadqiqotlarda ko’rsatilgan. Gipertoniya og’irligiga va maqsadli organ shikastlanishiga yoki qo’shimcha kasalliklarga qarab yagona yoki ko’p dorili davolash usullari tanlanadi. Qon bosimi nazorati uchun bemorlarning 2/3 qismiga ikkita yoki uchta dori kerak bo’ladi. Mamlakatimizda, maqsadga erishilgan bemorlar foizi afsuski past (<%30).
Gipertonik maxsus holatlar
1. Gipertonik shoshilinch holat: Jiddiy qon bosimi yuqoriligi (>220/120 mmHg) bilan birga yangi rivojlangan maqsadli organ shikastlanishi mavjud bo’lgan holatlar. Masalan: Gipertonik ensefalopatiya, o’tkir insult, OAKS, o’tkir chap yurak yetishmovchiligi, o’tkir aorta disseksiyasi. Bemor shifoxonaga yotqizilib davolanadi.
2. Xavfli gipertoniya: Kichik qon bosimi >130 mmHg bilan birga maqsadli organ shikastlanishi mavjud bo’lgan, ong buzilishi, ko’ngil aynishi-qusuq va o’tkir buyrak yetishmovchiligi bilan birga keladigan gipertonik shoshilinch holatdir.
3. Gipertonik tezkor holat: Yangi organ shikastlanishi bo’lmagan jiddiy qon bosimi yuqoriligi (>180/110 mmHg). Masalan: Operatsiyadan oldingi gipertoniya, nazoratsiz jiddiy GT, gipertonik burundan qon ketishi. Bemorlar og’iz orqali tez ta’sir qiluvchi dorilar (Masalan: Kapril 25 chaynab yutiladi) bilan davolanadi.
4. Chidamli gipertoniya: Turmush tarzi o’zgarishlariga qo’shimcha ravishda biri diuretik bo’lgan 3 xil sinfdagi doriga qaramay qon bosimini normal qiymatlarga (<140/90) keltira olmaslikdir. Tez-tezligi 10-30% orasida o’zgaradi. Davolash, ko’proq dori va maxsus muolajalar (Renal stent/denervatsiya, bo’yin tomiri batareyasi va h.k.) talab qiladi.
