Migren miya kasalligi hisoblanadi. Miyaning qon tomirlari va asab tarmoqlaridan kelib chiqadigan, o’ziga xos belgilarga ega murakkab bosh og’rig’i sindromidir. Migren og’rig’i xurujlar shaklida paydo bo’ladi. Migren xurujlari ba’zida yiliga 1-2 marta, ba’zida esa oyiga bir necha marta kuzatilishi mumkin. Migren og’riqlarining aksariyati juda kuchli kechadi.
Migren og’riqlarini boshqa og’riqlardan ajratib turadigan eng muhim xususiyat, kuchli bosh og’rig’idan tashqari, og’riq bilan birga keladigan ko’ngil aynishi, tovush va yorug’likka sezuvchanlikdir. Migren og’rig’i bo’lganlar bosh og’rig’i bilan birga keladigan bu noqulayliklar tufayli kundalik ishlarini yakunlashda qiynaladilar. Shunga qaramay, to’liq migren tashxisini qo’yish uchun uzoq jarayon va mutaxassis shifokor nazorati juda muhimdir.
Migrenning sabablari
Migrenning sabablari orasida genetik omillar birinchi o’rinda turadi. Agar oilangizda kimdir migren bilan og’risa, sizda migren kasalligiga chalinish ehtimoli yuz foizdan qirq foizni tashkil qiladi. Agar ham onasi, ham otasi migren bilan og’rigan bo’lsa, bunday odamda yuz foizdan yetmish besh foizgacha migren shikoyatlari paydo bo’lishi mumkin. Migren og’rig’ining sabablaridan biri gormonal o’zgarishlardir. Shu sababli, migren eng ko’p ayollarda kuzatiladi. Ayollarda erkaklarga nisbatan 3 barobar ko’p uchraydigan migren xurujlari, ayniqsa hayz ko’rish davrlarida gormonal o’zgarishlar tufayli kuchayishi mumkin. Hayz ko’rish davrida kuchli bosh og’rig’ining kuchayishini ham migren bilan bog’lashimiz mumkin. Ko’ngil aynishi, qusish, yorug’lik va tovushga sezuvchanlik paydo bo’lishi mumkin. Odatda bir tomonlama, intensiv va urib turadigan tarzda bo’ladi.
Migren belgilari
Migren bosh og’rig’i shunchalik kuchliki; u biror funktsiyaning bajarilishiga ta’sir qilishi yoki odamni ojiz holga keltirib, yotoq rejimini talab qilishi mumkin. Migren belgilaridan biri bir tomonlama bosh og’rig’idir. Vaqti-vaqti bilan tomonini o’zgartira oladigan bu bir tomonlama bosh og’riqlarida odatda bir yarmida ikkinchi yarmiga nisbatan ko’proq moyillik bor. Migrenda bosh og’rig’i ko’pincha chakkalarda va ba’zan ko’zda yoki ko’z orqasida joylashadi. Peshona, boshning orqa qismi va quloqning orqasi migren bosh og’rig’ining eng ko’p uchraydigan joylaridir. Bosh og’rig’idan tashqari, migren belgilari sifatida haddan tashqari sezuvchanlik-reaktivlik, depressiv kayfiyat, haddan tashqari va keraksiz xursandchilik, sustlik/xiralik, diqqat va konsentratsiyaning pasayishi, fikrlashning sekinlashishi, so’z topish qiyinligi, gapirishda takrorlanish, yorug’lik-tovush-hid sezuvchanligining oshishi, esnash, uyqu istagi, ochlik, shirinlik yeyish istagi, ishtahani oshishi yoki ishtahasizlik, haddan tashqari suv ichish, qorinda shishish hissi, qabziyat yoki ich ketishi ham tez-tez kuzatiladi. Migren og’rig’ingiz paytida yorug’lik va tovushga nisbatan sezuvchanlik shunchalik kuchli bo’lishi mumkinki; ularga ta’sir qilish og’riqning kuchini oshirishi mumkin. Eng mashhur boshqa migren belgisi hidga nisbatan sezuvchanlikning oshishidir. Shu sababli, atir kabi yoqimli hidlar tufayli ko’ngil aynishi va qusish kuzatilishi mumkin.
Migren turlari
Migrenni to’g’ri baholash uchun qanday turdagi migren ekanligini mutaxassis shifokorga murojaat qilish shart. Eng ko’p uchraydigan migren turi «aurasiz migren» dir. Migren og’rig’iga ega bo’lganlarning aksariyatida aurasiz migren uchraydi. Migrenning boshqa turi bo’lgan aurali migrenga ega bo’lganlarda ham ba’zida aurasiz xurujlar kuzatilishi mumkin.
Migrenni qo’zg’atuvchi omillar
Migren xurujlarini qo’zg’atishi mumkin bo’lgan ko’plab omillar mavjud. Ayollarda yuz beradigan gormonal o’zgarishlar tufayli migren xurujlarining paydo bo’lishi osonlashadi. Estrogenning o’zgarishlari ko’plab ayollarning bosh og’riqlarini qo’zg’atishi mumkin. Migren tarixi bo’lgan ayollar, estrogen darajasi pasayganda hayz oldidan yoki davomida bosh og’rig’ini boshdan kechirishi mumkin.
Homiladorlik yoki menopauzaga kirish davri migrenning paydo bo’lishiga sabab bo’lishi mumkin, shuningdek, mavjud migren xurujlarining kechishini o’zgartirishi mumkin. Og’iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar (tug’ilishni nazorat qiluvchi dorilar) va gormonlarni almashtirish terapiyasi kabi gormonal dorilar ham migrenning kechishini yomonlashtirishi mumkin. Ba’zi oziq-ovqat mahsulotlari; eskigan mog’orli pishloq, tuzlamalar, sho’r va qayta ishlangan oziq-ovqatlar migrenni qo’zg’atishi mumkin. Ko’plab oziq-ovqatlarda mavjud bo’lgan aspartam tatlandırıcısı va monosodyum glutamat konservanti migrenni qo’zg’atishi ma’lum. Ovqatlanish tartibining o’zgarishi, masalan; ovqatlanishni o’tkazib yuborish yoki haddan tashqari ovqatlanish ham migren xurujining paydo bo’lishini osonlashtirishi mumkin.
- Ichimliklar; Alkogol, ayniqsa sharob va yuqori kofeinli ichimliklar migrenni qo’zg’atishi mumkin.
- Stress migren xurujlarida muhim rol o’ynaydi. Ishda yoki uy hayotida yuzaga keladigan stress tez-tez migren xurujlarining sabablaridan biri bo’lishi mumkin.
- Kuchli tovushlar, yorqin chiroqlar yoki quyosh nuriga ta’sir qilish migren xurujini boshlashi mumkin.
- Ba’zi hid turlari, masalan; atir, shuningdek, tiner, sigaret tutuni kabi ba’zi hidlar migren xurujini qo’zg’atishi mumkin.
- Uyqu va uyg’onish tartibidagi o’zgarishlar ham migrenning ma’lum qo’zg’atuvchi omillaridandir. Uyqusizlik, haddan tashqari uyqu, uyqu sifatining buzilishi va jet lag kabi holatlar migren xurujining tezlashishiga yoki paydo bo’lishiga sabab bo’lishi mumkin.
- Jinsiy faoliyat yoki jismoniy zo’riqish migren xurujlarini keltirib chiqarishi mumkin.
- Atrof-muhitdagi havo bosimi yoki barometrik o’zgarishlar migrenni qo’zg’atishi mumkin.
- Dorilar; nitrogliserin kabi vazodilatatorlar (tomir kengaytiruvchilar) yoki og’iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar (tug’ilishni nazorat qiluvchi dorilar) migrenni yomonlashtirishi mumkin.
Migrenni davolash
Takrorlanuvchi shikoyatlari bo’lgan bemorlarga albatta avval miyani tasvirlash (KT yoki MRT) amalga oshiriladi. Agar haftasiga 1-2 martadan ko’proq xuruj bo’lsa, profilaktik davolash usullari qo’llanilishi kerak. Migren va migren turlarini qo’zg’atuvchi omillar mavjud bo’lsa, ularni bartaraf etish kerak. Migren va migren turlarini davolash uchun avvalo shaxsning turmush tarzini o’zgartirishi kerak.
Buning uchun;
- Muntazam uyquga rioya qilishingiz
- Stressdan uzoq turishingiz
- Ovqatlanishingizga e’tibor berishingiz
- Muvofiq vaznda bo’lishingiz
- Alkogol va sigaretdan uzoq turishingiz kerak.
Migren va migren turlariga qarab qo’llaniladigan davolash uzoq muddatda insonga katta foyda keltiradi. Bemor bu foydalarni ko’rib, o’z hayot tarzini shifokorining tavsiyalari bo’yicha tartibga solishi kerak. Shu tariqa, odam migren bilan yashashga odatlanib, vaqt o’tishi bilan uni nazorat qila oladi. Migren va migren turlarini davolashda bemor va shifokor o’zaro hamohang bo’lishi kerak.
Migren botoksi
Migrenni davolashda botoks peshona, chakkalar, ensa va bo’yin sohasiga qo’llaniladi. Kosmetik maqsadlarda faqat yuz sohasiga qo’llaniladigan botoks, migrenni davolashda undan farqli o’laroq peshona, chakkalar, ensa va bo’yin sohalarida ma’lum nuqtalarga teriga ostidan botulinum toksini igna bilan yuborish orqali qo’llaniladi. Ko’p hollarda qo’llashlarning ta’siri taxminan 3-4 oy davom etishi sababli, davolashni davom ettirish uchun takrorlash kerak bo’ladi. Ishonchli bo’lishi uchun nevrolog mutaxassisi tomonidan qo’llanilishi kerak. Amerika Qo’shma Shtatlari va Buyuk Britaniyadan so’ng mamlakatimizda ham tasdiqlangan surunkali migrenni davolashda botoks qo’llashning ishonchli bo’lishi uchun bir nevrolog mutaxassisi tomonidan amalga oshirilishi katta ahamiyatga ega.
Migrenni davolash uchun ishlatiladigan dorilar ikki keng toifaga bo’linadi; og’riq qoldiruvchi dorilar migren xurujlari paytida qabul qilinadi va og’riqni to’xtatish uchun ishlatiladi. Profilaktik davolashda ishlatiladigan dorilar; bu turdagi dorilar migren xurujlarining shiddatini yoki chastotasini kamaytirish uchun har kuni muntazam ravishda qabul qilinadi. Davolash strategiyasi shaxsning bosh og’riqlarining chastotasi, shiddati va unga hamroh bo’ladigan boshqa tibbiy holatiga bog’liq.
