Tibbiyot adabiyotida Herpes Zoster nomi bilan ham tanilgan zona kasalligi, suvchechak infeksiyasiga olib keladigan Varicella-Zoster virusi sabab boʻladigan virusli kasallikdir. Bu virus bolalikda oʻtkazilgan suvchechak kasalligidan soʻng nerv tugunlarida passiv (harakatsiz) holda qoladi va yillar oʻtib tana qarshiligining pasayishi, stress, keksalik kabi omillar bilan qayta faollashib, zona kasalligiga sabab boʻladi. Bu holat xalq orasida tungi kuyish deb ham ataladi. Zona, odatda, tananing bir tomonida, nerv chizigʻi boʻylab tasmaga oʻxshash toshma va pufakchalar shaklida paydo boʻladi va kuchli ogʻriq bilan kechadi. Bu ogʻriq kasallikning eng aniq va bezovta qiluvchi alomatidir. Ayniqsa, 50 yoshdan oshgan shaxslarda va immunitet tizimi zaif boʻlgan odamlarda koʻproq uchraydigan zona, erta tashxis va toʻgʻri davolash bilan nazoratga olinishi mumkin boʻlgan kasallikdir.
- Zona kasalligi nima va uning belgilari qanday?
- Zona kasalligi yuqumlimi?
- Zona kasalligi qanday davolanadi?
- Zona kasalligining sabablari nimalar?
- Zona kasalligi ogʻrigʻi qancha davom etadi?
- Zona kasalligini vaksina bilan oldini olish mumkinmi?
- Zona kasalligi kimlarda koʻproq uchraydi?
- Zona kasalligining asoratlari nimalar?
- Zona kasalligiga chalinganlar nima yeyishi, nima yemasligi kerak?
Zona kasalligi nima va uning belgilari qanday?
Zona kasalligi (Herpes Zoster), bolalikda suvchechakka sabab boʻladigan Varicella-Zoster virusi sabab boʻladigan infeksiyadir. Suvchechak tuzalgandan soʻng virus tananing nerv tugunlarida passiv (uyquda) qoladi. Yillar oʻtib immunitet tizimining zaiflashishi, keksalik, stress yoki boshqa kasalliklar kabi sabablar bilan qayta faollashib, zona kasalligiga olib keladi. Zona, nerv yoʻllariga ergashib, tananing odatda bir tomonida, tasmaga oʻxshash toshma va pufakchalarni keltirib chiqaradi. Kasallikning eng aniq alomati, toshmalar paydo boʻlmasdanoq boshlanadigan kuchli ogʻriq va achishish hisobidir. Bu ogʻriq «tungi kuyish» nomining ham manbasidir.
Zona belgilari odatda uch bosqichda paydo boʻladi:
Prodromal bosqich (Dastlabki belgilar): Toshmalar paydo boʻlishidan bir necha kun oldin, kasallik yuzaga chiqadigan joyda achishish, sanchiq, chimchilash, qichishish va ogʻriq seziladi. Bu ogʻriq engil noqulaylikdan tortib, kuchli achishish hissigacha boʻlishi mumkin. Shu bilan birga bosh ogʻrigʻi, charchoq, holsizlik va yorugʻlikka sezgirlik ham kuzatilishi mumkin.
Oʻtkir bosqich (Toshma bosqichi): Ogʻriq sezilayotgan joyda qizil, kichik, qabarib chiqqan dogʻlardan iborat toshma paydo boʻladi. Bu dogʻlar tezda ichi suyuqlik bilan toʻldirilgan pufakchalarga aylanadi va odatda tananing faqat bir tomonida, bir nerv yoʻli boʻylab tasmaga oʻxshash holda toʻplanadi. Bu pufakchalar bir necha kun ichida yoriladi, qotib, quriydi.
Tuzalish bosqichi: Qotib qolgan yaralar taxminan 1-2 hafta ichida tuzaladi. Kasallik odatda 2 dan 4 haftagacha davom etadi. Toshmalar tuzalgan boʻlsa ham, baʼzi bemorlarda oylar, hatto yillar davom etishi mumkin boʻlgan kuchli nerv ogʻrigʻi (postherpetik nevralgiya) rivojlanishi mumkin.
Zona kasalligi yuqumlimi?
Ha, zona kasalligi yuqumlidir, ammo suvchechak kabi havo orqali emas, balki bevosita aloqa orqali yuqadi. Zona toshmalaridagi suyuqlik bilan toʻldirilgan pufakchalar faol infeksiya manbaidir. Ilgari suvchechak bilan kasallanmagan yoki emlanmagan shaxs, zona kasalligi bor odamning ochiq pufakchalariga tegsa, suvchechak kasalligiga chalinishi mumkin. Zona kasalligiga sabab boʻluvchi virus Varicella-Zoster virusidir va bu virus suvchechakka ham olib keladi. Shuning uchun zona kasalligi bor odamning pufakchalari qotib, quriganigacha yuqumli hisoblanadi. Zona kasalligi bor odamlar, ayniqsa, immunitet tizimi zaif boʻlgan shaxslardan, homilador ayollardan va suvchechak bilan kasallanmagan bolalardan uzoqroq turishi muhimdir.
Zona kasalligi qanday davolanadi?
Zona davolashda eng muhim maqsad kasallik davomiyligini qisqartirish, kuchli ogʻriqni yengillashtirish va mumkin boʻlgan asoratlarni (ayniqsa, postherpetik nevralgiya) oldini olishdir. Davolashda qoʻllaniladigan asosiy usullar quyidagilardir:
Antiviral dorilar: Asiklovir, famsiklovir yoki valasiklovir kabi antiviral dorilar virusning koʻpayishini toʻxtatib, kasallikning kechishini qisqartiradi va toshmalarning tezroq tuzalishini taʼminlaydi. Bu dorilarni toshmalar paydo boʻlganidan keyingi dastlabki 72 soat ichida ishlatish, davolash samaradorligini oshiradi.
Ogʻriq qoldiruvchilar: Kuchli zona ogʻrigʻini yengillashtirish uchun parasetamol yoki ibuprofen kabi retseptsiz sotiladigan ogʻriq qoldiruvchilar ishlatilishi mumkin. Ogʻirroq holatlarda esa shifokor nazorati ostida nevropatik ogʻriq qoldiruvchilar (gabapentin yoki pregabalin) retsept qilinishi mumkin.
Topikal kremlar va losyonlar: Qichishish va ogʻriqni yengillashtirish uchun kalamin losyonu yoki kortizonli kremlar kabi topikal mahsulotlar ishlatilishi mumkin. Bu mahsulotlar terini tinchlantirib, bemorning qulayligini oshiradi.
Nam kompress: Sovuq yoki iliq nam kompresslar, pufakchalarning ogʻrigʻini va qichishishini yengillashtirishi mumkin.
Zona kasalligining sabablari nimalar?
Zona kasalligiga, Varicella-Zoster virusining qayta faollashishi sabab boʻladi. Bu virus, suvchechak infeksiyasini oʻtkazgan har bir kishining nerv tizimida uyquda qoladi. Immunitet tizimi kuchli boʻlgan holda virus passiv holatda qolaveradi. Ammo quyidagi omillar immunitet tizimini zaiflashtirib, virusning qayta faollashishiga va zona kasalligiga olib kelishi mumkin:
Keksalik: 50 yoshdan oshgan shaxslarda immunitet tizimi tabiiy ravishda zaiflashadi, bu esa zona xavfini oshiradi.
Stress: Jismoniy yoki hissiy stress, tananing immunitet reaksiyasiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Surunkali kasalliklar: Saraton, HIV/OITS kabi immunitet tizimini bostiruvchi kasalliklar zona xavfini oshiradi.
Kimyoterapiya yoki radiatsiya terapiyasi: Saratonni davolash immunitet tizimini jiddiy zaiflashtiradi.
Dorilar: Organ transplantatsiyasidan keyin ishlatiladigan immunosupressiv dorilar yoki uzoq muddatli kortikosteroid ishlatilishi immunitet tizimini bostiradi.
Travma: Kamdan-kam hollarda, nerv chizigʻi ustidagi travma, oʻsha joyda zonaning paydo boʻlishini tetiklashi mumkin.
Zona kasalligi ogʻrigʻi qancha davom etadi?
Zona kasalligida ogʻriq, kasallikning eng bezovta qiluvchi alomatidir. Ogʻriq, odatda, toshmalar paydo boʻlishidan bir necha kun oldin boshlanadi va pufakchalarning tuzalishi bilan kamayadi. Koʻpchilik bemorlarda ogʻriq, toshmalar toʻliq tuzalgandan keyin ham davom etmaydi. Biroq baʼzi holatlarda, ayniqsa 50 yoshdan oshgan odamlarda, nerv shikastlanishi tufayli ogʻriq oylar, hatto yillar davom etishi mumkin. Bu holat postherpetik nevralgiya (PHN) deb ataladi. Ogʻriq, odatda, achishish, sanchiq, sarakash yoki elektr toki urishiga oʻxshash shaklda tasvirlanadi va bemorning hayot sifatini jiddiy ravishda pasaytirishi mumkin. Erta bosqichda boshlangan antiviral davolash, bu ogʻriqning davomiyligi va zoʻravonligini kamaytirishda muhimdir.
Zona kasalligini vaksina bilan oldini olish mumkinmi?
Ha, zona kasalligi vaksinasi mavjud va bu vaksinlar kasallikni oldini olishda yoki kasallikning kechishini yengillashtirishda juda samaralidir. Bozorda ikki turdagi zona vaksinasi mavjud:
Jonli zaiflashtirilgan vaksina (Zostavax): Bu vaksina suvchechak vaksinasining yuqori dozali versiyasi boʻlib, odatda 60 yoshdan oshgan shaxslar uchun tavsiya etiladi. Zona xavfini va agar kasallik rivojlansa, uning zoʻravonligini kamaytiradi.
Rekombinant vaksina (Shingrix): Bu yangiroq vaksina boʻlib, odatda 50 yosh va undan kattalar uchun tavsiya etiladi. Ikki doza shaklida qilinadi. Klinik tadqiqotlar Shingrixning zonani oldini olishda 90% dan ortiq samarali ekanligini koʻrsatmoqda. Bu vaksina jonli zaiflashtirilgan vaksinaga nisbatan uzoqroq muddatli va yuqoriroq himoya taʼminlaydi va ayniqsa, immunitet tizimi zaif boʻlgan shaxslar uchun yanada mos variantdir.
Emlash, ayniqsa zona xavfi yuqori boʻlgan 50 yoshdan oshgan shaxslar uchun kasallikni va uning eng muhim asorati boʻlgan postherpetik nevralgiyani oldini olish uchun muhim himoya usulidir.
Zona kasalligi kimlarda koʻproq uchraydi?
Zona kasalligi, bolalikda suvchechak bilan kasallangan har bir shaxsda potentsial ravishda rivojlanishi mumkin. Ammo baʼzi xavf guruhlarida zonaga chalinish ehtimoli yuqori. Bu guruhlar quyidagilardir:
50 yoshdan oshgan shaxslar: Yoshi ulgʻayishi bilan immunitet tizimi zaiflashadi, bu esa virusning qayta faollashishini osonlashtiradi. Zona holatlarining taxminan yarmi 60 yosh va undan katta yoshdagi odamlarda uchraydi.
Immunitet tizimi zaif boʻlganlar: OITS, saraton (ayniqsa, lenfoma va leykemiya) kabi surunkali kasalliklarga chalinganlar, organ transplantatsiyasi yoki kimyoterapiya olganlar, uzoq muddatli kortizon bilan davolanganlar va autoimmun kasalliklarga chalingan shaxslarda zona xavfi ancha yuqori.
Kuchli stress ostidagi shaxslar: Haddan tashqari jismoniy yoki hissiy stress immunitet tizimini bostirib, zona rivojlanishini tetiklashi mumkin.
Ogʻir travma yoki operatsiyadan oʻtganlar: Kamdan-kam hollarda, katta jarrohlik operatsiyasi yoki jismoniy travmadan keyin tananing stressga tushishi, zonaning paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin.
Zona kasalligining asoratlari nimalar?
Zona kasalligi odatda tuzaladi, ammo baʼzi holatlarda jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin. Bu asoratlar orasida eng keng tarqalganlari quyidagilardir:
Postherpetik nevralgiya (PHN): Zonaning eng koʻp uchraydigan va eng jiddiy asoratidir. Toshmalar tuzalgandan keyin ham davom etadigan, oylar, hatto yillar davom etishi mumkin boʻlgan kuchli nerv ogʻrigʻidir. Bu ogʻriq bemorning uyqu tartibini, ishtahasini va umumiy hayot sifatini jiddiy ravishda buzishi mumkin.
Koʻrish qobiliyatini yoʻqotish: Yuz sohasida, ayniqsa koʻz atrofida paydo boʻlgan zona (oftalmik herpes zoster) davolanmasa, doimiy koʻrish qobiliyatini yoʻqotishga, shox parda yalligʻlanishiga yoki glaukoma sabab boʻlishi mumkin.
Eshitish muammolari va yuz falaji: Quloq atrofida paydo boʻlgan zona, muvozanat buzilishiga, eshitish qobiliyatini yoʻqotishga yoki yuz mushaklarida falajga (Ramsay Hunt Sindromi) olib kelishi mumkin.
Bakterial infeksiyalar: Zona pufakchalarining qichishishi yoki yorilishi, ikkilamchi bakterial infeksiyalarga zamin yaratishi mumkin.
Harakat zaifligi: Kamdan-kam holatlarda, virus motor nervlariga taʼsir qilib, mushaklar zaifligiga yoki falajga sabab boʻlishi mumkin.
Zona kasalligiga chalinganlar nima yeyishi, nima yemasligi kerak?
Zona kasalligi paytida immunitet tizimini mustahkamlash, tuzalish jarayonini tezlashtirish va ogʻriqni boshqarish uchun ovqatlanishga eʼtibor berish muhimdir.
Yeyish kerak boʻlganlar:
Immunitet tizimini mustahkamlovchi oziq-ovqatlar: S vitamini (sitrus mevalari, qizil qalampir), E vitamini (bodom, ismaloq), B vitaminlari (toʻliq don mahsulotlari, koʻk bargli sabzavotlar) va rux (dukkaklilar, yongʻoq)ga boy oziq-ovqatlar isteʼmol qilinishi kerak.
Antiviral taʼsir koʻrsatadiganlar: Lizin miqdori yuqori boʻlgan qatiq, pishloq, baliq, tovuq va dukkaklilar virusning koʻpayishini toʻxtatishi mumkin.
Yalligʻlanishga qarshi oziq-ovqatlar: Zarchava, zanjabil, losos kabi omega-3 yogʻ kislotalarini oʻz ichiga olgan oziq-ovqatlar tanadagi yalligʻlanishni kamaytirib, ogʻriqni yengillashtirishi mumkin.
Koʻp suv: Tananing gidratsiyasini taʼminlash umumiy tuzalish uchun muhim ahamiyatga ega.
Yemaslik kerak boʻlganlar:
Arginin miqdori yuqori boʻlgan oziq-ovqatlar: Arginin virusning koʻpayishiga yordam berishi mumkin. Shu sababli shokolad, quruq mevalar (ayniqsa, yongʻoq, findiq), bugʻdoy va baʼzi urugʻlarni isteʼmol qilish cheklanishi kerak.
Qayta ishlangan shakarlar va qayta ishlangan oziq-ovqatlar: Bunday oziq-ovqatlar yalligʻlanishni kuchaytirishi va immunitet tizimini zaiflashtirishi mumkin.
Spirtli ichimliklar: Spirtli ichimliklar immunitet tizimiga salbiy taʼsir koʻrsatishi va ishlatilayotgan dorilar bilan oʻzaro taʼsirga kirishishi mumkin.
Zona kasalligi tashxisi qanday qoʻyiladi?
Zona kasalligi tashxisi, odatda, jismoniy tekshiruv va bemorning aytgan belgilari (achishish, ogʻriq, toshma) asosida qoʻyiladi. Kasallikning xarakterli toshmalari, nerv chizigʻi boʻylab bir tomonlama tasma shaklida toʻplangan ichi suyuqlik bilan toʻldirilgan pufakchalardan iborat boʻlib, bu holat shifokor uchun aniq belgi hisoblanadi. Kamdan-kam holatlarda, tashxisni tasdiqlash uchun qoʻshimcha testlar oʻtkazilishi mumkin.
Jismoniy tekshiruv: Dermatolog mutaxassis yoki terishunos shifokori, toshmalarning joylashuvi va koʻrinishini tekshirib tashxis qoʻyadi.
Laboratoriya testlari:
Tzanck testi: Toshma pufakchasidan olingan suyuqlikning mikroskop ostida tekshirilishi bilan qilinadi. Virus sabab boʻlgan hujayra oʻzgarishlari koʻrinishi mumkin.
PCR (Polimeraz Zanjir Reaksiyasi) testi: Virusning genetik materialining mavjudligini aniqlash uchun pufakcha suyuqligidan yoki qondan namuna olinadi. Bu test, ayniqsa toshmalar odatiy boʻlmagan holatlarda aniq tashxis qoʻyishga yordam beradi.
Zona kasalligi uchun qaysi boʻlimga boriladi?
Zona kasalligi belgilari kuzatilganda, birinchi murojaat qilinadigan boʻlim dermatologiya (terishunoslik) mutaxassisidir. Teridagi toshmalar va pufakchalarning tashxisi va davolash dermatologlarning ixtisoslik sohasiga kiradi. Shuningdek, oilaviy shifokorlar ham dastlabki tashxisni qoʻyishi va antiviral davolashni boshlashi mumkin. Agar koʻz yoki quloq kabi maxsus sohalarda zona paydo boʻlsa, tegishli mutaxassislarga (koʻz kasalliklari mutaxassisi yoki quloq-burun-tomoq mutaxassisi) murojaat qilish kerak boʻlishi mumkin. Kuchli va surunkali zona ogʻrigʻi (postherpetik nevralgiya) holatida esa, ogʻriq mutaxassisiga yoki nevrolog shifokoriga yoʻnaltirish mumkin.
Zona kasalligi qichishishi qanday oʻtadi?
Zona kasalligiga hamroh boʻlgan qichishish, juda bezovta qilishi mumkin. Qichishishni yengillashtirish uchun quyidagi usullardan foydalanish mumkin:
Kalamin losyonu: Pufakchalarga surtilgan kalamin losyonu, terini tinchlantiradi va qichishishni kamaytiradi.
Nam va sovuq kompress: Kuniga bir necha marta 10-15 daqiqa davomida taʼsirlangan joyga sovuq yoki iliq, nam mato qoʻyish, qichishishni va ogʻriqni yengillashtirishi mumkin.
Qulay kiyiladigan, paxta matosidan kiyimlar: Toshmalar joylashgan joyni siqmaydigan, havo oʻtkazadigan va terini tirnamaydigan paxta matosidan kiyimlar afzal koʻrilishi kerak.
Qichishdan saqlanish: Toshmalarni qichish, ikkilamchi bakterial infeksiyalarga yoki doimiy chandiqlarga sabab boʻlishi mumkin. Shu sababli qichishish hissi boʻlsa ham joyni qichishdan saqlanish kerak.
Postherpetik nevralgiya (PHN) nima va qanday davolanadi?
Postherpetik nevralgiya (PHN), zona kasalligining eng muhim asoratidir va toshmalar tuzalgandan keyin ham davom etadigan surunkali nerv ogʻrigʻi sifatida taʼriflanadi. Bu ogʻriq, virusning nerv tolalalariga yetkazgan shikastlanishidan kelib chiqadi. PHN ogʻrigʻi achishish, sanchiq, sarakash yoki elektr toki urishiga oʻxshash shaklda tasvirlanishi mumkin va engil tegish bilan ham tetiklanishi mumkin.
PHN davolash usullari:
Dori-darmon bilan davolash:
Antidepressantlar va antikonvulsantlar: Ayniqsa, gabapentin, pregabalin, amitriptilin kabi dorilar, nerv ogʻrigʻini boshqarish uchun tez-tez retsept qilinadi.
Topikal kremlar: Kapsaitsin yoki lidokainni oʻz ichiga olgan kremlar, ogʻriqni mahalliy ravishda yengillashtirishga yordam berishi mumkin.
Opioid ogʻriq qoldiruvchilar: Kuchli va boshqa davolash usullari yordam bermagan ogʻriqlarda shifokor nazorati ostida qisqa muddatli ishlatilishi mumkin.
Alternativ davolash usullari:
TENS (Transkutanöz Elektrik Nerv Stimulyatsiyasi): Nervlarni ragʻbatlantirish uchun teriga past voltli elektr toki qoʻllash.
Akupunktur: Ogʻriqni boshqarishga yordam berish uchun akupunktur mutaxassisiga murojaat qilish mumkin.
PHN dan himoyalanishning eng samarali yoʻli, zona kasalligining dastlabki bosqichida antiviral dorilarni boshlash va zona vaksinasini olishdir.
Tez-tez beriladigan savollar
Zona kasalligi yuqumlimi?
Ha, zona kasalligi yuqumlidir, ammo havo orqali emas, balki bevosita aloqa orqali yuqadi. Zona toshmalarining ichidagi suyuqlik suvchechak virusini olib yuradi. Bu suyuqlikka teggan va ilgari suvchechak bilan kasallanmagan yoki emlanmagan shaxslarda suvchechak kasalligi paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli, toshmalar qotib, quriganigacha zona kasalligi bor odamlar, ayniqsa, immunitet tizimi zaif boʻlgan shaxslardan, homilador ayollardan va bolalardan uzoqroq turishi muhimdir.
Zona kasalligini davosi bormi?
Zona uchun aniq davolash usuli mavjud emas. Biroq, kasallik keltirib chiqaradigan belgilarni va asoratlarni yengillashtirish maqsadida qoʻllab-quvvatlovchi davolash usullari qoʻllaniladi. Bu davolash usullari orasida antiviral dorilar, ogʻriq qoldiruvchilar, topikal kremlar va fizioterapiya, ergoterapiya kabi usullar mavjud. Erta tashxis va aralashuv, belgilarning yengillashishiga va mumkin boʻlgan asoratlarning oldini olishga yordam berishi mumkin.
Zona kasalligiga chalinganlar nima yeyishi, nima yemasligi kerak?
Zona kasalligi bor bemorlarga immunitet tizimini qoʻllab-quvvatlovchi va yalligʻlanishni kamaytiruvchi oziq-ovqatlar isteʼmol qilish tavsiya etiladi. Ayniqsa, S, E va B vitaminlari, ruxga boy oziq-ovqatlar va antiviral taʼsir koʻrsatuvchi lizinni oʻz ichiga olgan mahsulotlar (qatiq, baliq, tovuq) foydali boʻlishi mumkin. Arginin miqdori yuqori boʻlgan shokolad va quruq mevalar kabi oziq-ovqatlar, shuningdek, qayta ishlangan shakarlar va qayta ishlangan oziq-ovqatlar virusning koʻpayishini ragʻbatlantirishi mumkinligi sababli cheklanishi kerak.
Zona kasalligi ogʻrigʻi qancha davom etadi?
Zona ogʻrigʻi, odatda, toshmalar paydo boʻlishidan bir necha kun oldin boshlanadi. Koʻpchilik bemorlarda pufakchalar tuzalgach, ogʻriq kamayadi va yoʻqoladi. Biroq baʼzi holatlarda, ayniqsa 50 yoshdan oshgan shaxslarda, ogʻriq oylar, hatto yillar davom etishi mumkin. Bu holat, postherpetik nevralgiya deb ataladigan surunkali asoratdir. Erta bosqichda boshlangan antiviral davolash, bu ogʻriqning davomiyligi va zoʻravonligini kamaytirishda samarali boʻlishi mumkin.
Zona kasalligi vaksina bilan oldini olinadimi?
Ha, zona vaksinlari kasallikni oldini olishda yoki kasallikning zoʻravonligini kamaytirishda juda samaralidir. 50 yosh va undan katta shaxslar uchun tavsiya etilgan rekombinant vaksina (Shingrix), 90% dan ortiq himoya taʼminlab, zonaning va uning eng jiddiy asorati boʻlgan postherpetik nevralgiyaning oldini olishda muhim rol oʻynaydi.
Zona kasalligi uchun qaysi boʻlimga boriladi?
Zona kasalligi belgilari kuzatilganda, birinchi navbatda bir dermatologiya (terishunoslik) mutaxassisiga murojaat qilish kerak. Teridagi toshmalarning tashxisi va davolash dermatologlarning ixtisoslik sohasidir. Dastlabki murojaat uchun oilaviy shifokorga ham borish mumkin. Kuchli ogʻriq yoki asoratlar holatida esa nevrologiya yoki ogʻriq mutaxassisiga yoʻnaltirish mumkin.
Zona kasalligi tashxisi qanday qoʻyiladi?
Zona tashxisi, odatda, bemorning xarakterli belgilari (tasma shaklidagi toshma va kuchli ogʻriq) va jismoniy tekshiruv bilan qoʻyiladi. Kamdan-kam holatlarda, tashxisni tasdiqlash uchun qon testlari yoki toshmadan suyuqlik namunasi olinib oʻtkaziladigan laboratoriya testlari (PCR) ishlatilishi mumkin.
Zona kasalligi kimlarda koʻproq uchraydi?
Zona, eng koʻp 50 yoshdan oshgan shaxslarda uchraydi. Yosh bilan immunitet tizimining zaiflashishi, virusning qayta faollashish xavfini oshiradi. Shuningdek, saraton, OITS kabi immunitet tizimini bostiruvchi surunkali kasalliklarga chalinganlar va kimyoterapiya yoki uzoq muddatli kortizon bilan davolanganlar ham xavf ostidadirlar.
Zona kasalligi qichishishi qanday oʻtadi?
Zona qichishishini yengillashtirish uchun kalamin losyonu, nam va sovuq kompresslar ishlatilishi mumkin. Qichishishni kuchaytirishi mumkin boʻlgani uchun toshmalarni qichishdan qatʼiy ravishda saqlanish kerak. Shuningdek, qichishishni kamaytiradigan retseptsiz sotiladigan kremlar va shifokor tomonidan tavsiya etilgan dorilar ham foydali boʻlishi mumkin.
Zona keyingi nevralgiya (PHN) nima va qanday davolanadi?
Postherpetik nevralgiya (PHN), zona toshmalari tuzalgandan keyin ham davom etadigan surunkali nerv ogʻrigʻidir. Virusning nerv tolalalariga yetkazgan shikastlanishidan kelib chiqadi. Uni davolashda nevropatik ogʻriq qoldiruvchilar (pregabalin, gabapentin), antidepressantlar, topikal kremlar va kamdan-kam holatlarda TENS kabi alternativ usullar ishlatilishi mumkin.
Tibbiyot olamida Herpes Zoster yoki xalq orasida tungi kuyish deb nomlanuvchi zona kasalligi, bolalikda oʻtkazilgan suvchechak kasalligining qoʻzgʻatuvchisi boʻlgan Varicella-Zoster virusining yillar oʻtib qayta faollashishi bilan paydo boʻladigan virusli infeksiyadir. Odatda tananing bir tomonida nerv chizigʻi boʻylab hosil boʻladigan tasma shaklidagi toshmalar va kuchli ogʻriq, kasallikning eng aniq belgilaridir. Erta tashxis va antiviral dorilar bilan boshlangan toʻgʻri davolash, kasallikning davomiyligini qisqartirishi va ayniqsa 50 yoshdan oshgan shaxslarda uchraydigan postherpetik nevralgiya kabi jiddiy asoratlarni oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, zona vaksinasi, kasallikka qarshi eng samarali himoya usullaridan biridir.
