Bosh va boʻyin sohasida joylashgan va joylashgan joyida shakl oʻzgarishi (boʻyinda yoki boshda shish) hosil qiladigan har qanday oʻsma hosilasi, yaʼni shish “bosh va boʻyin shishi” deb ataladi. Bu shishlar qattiq (solid) yoki suyuqlik bilan toʻldirilgan xalta (kistik) shaklida boʻlishi mumkin.
Jamiyatda har yosh guruhida juda tez-tez uchraydigan bu shishlarning koʻp qismi xavfsiz (benign) boʻlsa-da, mavjud bosh-boʻyin shishi baʼzan surunkali infeksiya yoki xavfli (malign) kasallikning belgisi boʻlishi mumkin.
Shuning uchun boʻyindagi shish toʻliq baholanishi, tashxis qoʻyilishi va davolanishi kerak.
Contents
- Nima uchun bosh va boʻyinda shish paydo boʻladi?
- Bosh va boʻyindagi shishlardan qachon xavotirlanishimiz kerak?
- Bosh va boʻyindagi shish qayerdan kelib chiqadi?
- Bosh va boʻyin shishlarining sabablari nima?
- 1. Limfa bezlarining kattalashishi
- 2. Tugʻma yoki rivojlanish kistalari
- Tirogossal kanal kistasi
- Branchial yoriq kistasi
- Dermoid kista, seboreya kistasi
- Kistik gigroma
- Limfanjioma, timus kistasi
- 3. Soʻlak bezi kasalliklari va oʻsmalari
- 4. Qalqonsimon bez kasalliklari va oʻsmalari
- 5. Tomirli oʻsmalar
- 6. Boshqa yumshoq toʻqima oʻsmalari
- Bosh va boʻyin shishlarini baholash
- Tashxis bosqichlari
- Tasvirlash usullari
- UZI
- Kompyuter tomografiyasi – MRT (MRI) – PET skanerlash
- Biopsiya
Nima uchun bosh va boʻyinda shish paydo boʻladi?
Boshda va boʻyinda shish koʻp hollarda oʻsha hududdagi limfa bezlari yoki limfa tugunlarining yalligʻlanishi tufayli rivojlanadi. Biroq, bu nisbat bemorning yosh guruhiga qarab farq qiladi. Boʻyinda shish paydo boʻlgan bemorlar yosh guruhlariga koʻra bolalar (0-15 yosh), yosh kattalar (15-40 yosh) va keksaygan kattalar (40 yosh va undan yuqori) deb tasniflanganida; bolalar va yosh kattalarda koʻpincha yalligʻlanishli (inflamatuar) va tugʻma (konjenital) sabablar ustun boʻlsa; keksaygan kattalarda esa, birinchi navbatda, normal toʻqimalarning gʻayritabiiy oʻsishi natijasida rivojlangan oʻsma hosilalari (neoplaziya) koʻproq uchraydi.
Bosh va boʻyindagi shishlardan qachon xavotirlanishimiz kerak?
Jismoniy tekshiruv va bemorning hikoyasidan olingan baʼzi maʼlumotlar shishning yaxshi yoki yomon xulqli ekanligi haqida bizga maslahatlar berishi mumkin.
Masalan; shishning yumshoq va harakatchan boʻlishi odatda yaxshi belgidir. Tugʻma kistalar odatda yaxshi xususiyatga ega. Ustki qismi qizargan va ogʻriqli shishlar koʻpincha infeksiya tufayli kattalashgan limfa bezining yalligʻlanishini (limfadenit) koʻrsatadi va sogʻlom odamlarda bu holat odatda 2-6 hafta ichida tuzaladi. Oʻz-oʻzidan kattalashib va kichrayadigan shishlar koʻpincha yaxshi xulqlidir. Biroq, qisqa vaqt ichida tez kattalashadigan, qattiq, harakatsiz, birlashishga moyil boʻlgan va ogʻriqsiz shishlar xavotir uygʻotishi va darhol qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazilishi kerak. Boʻyindagi shish; tunda terlash, haddan tashqari vazn yoʻqotish va charchoq, sababi tushuntirilmagan isitma, ovoz oʻzgarishi yoki xirillashi, tupurikdan qon kelishi va tananing turli joylarida koʻkarishlar paydo boʻlishi kabi belgilar bilan birga kelishi; sababining yomon xulqli kasallik bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi va bu bemor va shifokor uchun tezroq harakat qilishni talab qiladigan holatdir.
Bosh va boʻyindagi shish qayerdan kelib chiqadi?
Bosh va boʻyindagi shish, asosan, oʻsha hududdagi limfa bezlaridan, shuningdek, quyida sanab oʻtilgan koʻplab turli tuzilmalardan kelib chiqishi mumkin. Boʻyinning oʻrta chizigʻi boʻylab joylashgan shishlar koʻpincha yaxshi xulqli boʻladi, boʻyinning orqa qismida yoki oʻmrov suyagi ustida joylashgan shishlar esa xavfli xulq koʻrsatishga moyil boʻladi. Boʻyinning oʻrta chizigʻi boʻylab rivojlangan tugʻma yoki rivojlanish kistalari va qalqonsimon bez kistalari yutayotganda harakatlanadi va koʻpincha yaxshi xulqli oʻsmalardir.
Quyida bosh va boʻyinda shish sababi boʻlishi mumkin boʻlgan tuzilmalar sanab oʻtilgan.
- Limfa bezlarining kattalashishi (jamiyatda eng tez-tez uchraydigan sabab)
- Tugʻma kista va shishlar (bolalarda tez-tez uchraydi)
- Qalqonsimon bezning kattalashishi (boʻqoq) va saratonlari (kattalarda tez-tez uchraydi)
- Katta va kichik soʻlak bezlarining infeksiyalari va oʻsmalari
- Teri va teri qatlamlari, teri osti yogʻ toʻqimasi, mushak toʻqimasi oʻsishi va oʻsmalari
- Tomirli oʻsmalar va kengayishlar (anevrizma)
- Xavfli oʻsmalarning boʻyinga tarqalishi (metastaz)
Bosh va boʻyin shishlarining sabablari nima?
1. Limfa bezlarining kattalashishi
Barcha yosh guruhlarida bosh va boʻyindagi shishning eng keng tarqalgan sababi limfa bezlarining kattalashishidir. Bolalar va yosh kattalarda koʻproq infeksiya yoki yalligʻlanish tufayli rivojlanadigan bu holat, keksa yoshda koʻpincha xavfli boʻlishga moyil boʻladi. Bosh-boʻyin sohasida taxminan 100 ta limfa bezi joylashgan. Bu bezlar normal holatlarda biz sezmaydigan darajada kichik boʻladi. Tanadagi infeksiya yoki yalligʻlanish bu limfa bezlarining kattalashishiga va natijada seziladigan shishlarga aylanishiga osonlikcha olib keladi.
Limfa bezlari kattalashishining eng keng tarqalgan sabablari;
- Gripp, shamollash, sinusit kabi yuqori nafas yoʻllari infeksiyalari
- Virus va bakteriya manbai boʻlgan bodomcha bez infeksiyalari
- Tish va milk infeksiyalari
- Oʻrta va tashqi quloq infeksiyalari
- Baʼzi virusli va parazitar kasalliklar
- Mushuk tirnalishi kasalligi
- Kavasaki kasalligi
- Teri infeksiyalari va ekzemasi
- Tizimli yalligʻlanishli kasalliklar (sarkoidoz, lupus va b.)
- Sil infeksiyasi va OITS kasalligi
- Leykemiya, limfoma kabi qon kasalliklari va boshqa organlardan tarqalgan saratonlar (eng koʻp oʻpka va oshqozon)
2. Tugʻma yoki rivojlanish kistalari
Bu guruhga kiruvchi shishlar odatda tugʻilishda mavjud boʻlgan yoki sekin oʻsib, bolalik davrida seziladigan darajaga yetadigan shishlar sifatida namoyon boʻladi. Bu guruhda koʻpincha tirogossal kanal kistasi va branchial yoriq kistalari uchraydi.
Tirogossal kanal kistasi qalqonsimon bezning shakllanishidan keyin qolgan hujayra yoki toʻqimalardan rivojlanadigan boʻyin shishidir. Umumiy maktabgacha yoshdagi va oʻsmirlik davridagi bolalarda boʻyinning oʻrta chizigʻida, yutayotganda harakatlanadigan, yumshoq shishlar sifatida namoyon boʻladi. Koʻpincha yuqori nafas yoʻllari infeksiyasidan soʻng kistaning kattalashishi va ogʻriqli boʻlib qolishi natijasida tashxis qoʻyiladi. Takroriy infeksiyalar, kosmetik sabablar va kelajakda xavfli oʻsmalarga aylanish potentsiali tufayli davolashni talab qiladi. Davolash – kistani jarrohlik yoʻli bilan til ildiziga qadar boʻlgan kengaymasi bilan birga olib tashlashdir.
Branchial yoriq kistalari embrion tomoq yoylarining qoldiqlaridan rivojlanadigan kistik shishlardir. Toʻrt xil branchial kista mavjud boʻlsa-da, eng koʻp 1 va 2-tur uchraydi. Birinchi turdagi kistalar quloq suprasining old qismida rivojlansa, ikkinchi turdagi kistalar boʻyinning bir yoki ikki tomonida joylashadi. Bu kistalar odatda bolalik va oʻsmirlik davrida yuqori nafas yoʻllari infeksiyasidan soʻng kattalashib, seziladigan boʻlib qoladi. Davolash – kistani jarrohlik yoʻli bilan olib tashlashdir.
3. Soʻlak bezi kasalliklari va oʻsmalari
Har bir soʻlak bezi kanal orqali ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi. Baʼzan bu kanal choʻkma yoki tosh tomonidan toʻsiladi. Soʻlak bezida shishga sabab boʻladigan bu holat odatda ovqatlanayotganda kuchayadi va keyin tuzaladi. Agar bu holat tez-tez takrorlansa va infeksiyaga sabab boʻlsa, tosh jarrohlik yoʻli bilan kanaldan chiqarilishi yoki soʻlak bezi jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanishi mumkin. Tepki infeksiyasi bolalarda soʻlak bezida shishishga sabab boʻladi va koʻpincha ogʻriq qoldiruvchi davolash bilan tuzaladi. Soʻlak bezidan rivojlanadigan yaxshi yoki xavfli oʻsmalar ham boʻyinda shishga sabab boʻladi. Soʻlak bezi oʻsmalarini davolash – bezni oʻsma bilan birga olib tashlashdir.
4. Qalqonsimon bez kasalliklari va oʻsmalari
Qalqonsimon bez boʻyinning oʻrta chizigʻida joylashgan boʻlib, qalqonsimon gormon ishlab chiqaradi. Qalqonsimon bez bilan bogʻliq shishlar odatda kattalarda uchraydi va eng keng tarqalgan sababi bezning keng tarqalgan kattalashishi natijasida rivojlangan “boʻqoq” holatidir. Bundan tashqari, tez-tez uchraydigan sabablar qalqonsimon tugunlar, kistalar va yaxshi xulqli oʻsmalardir. Qalqonsimon bez oʻsmalarining ozgina qismi xavfli xususiyatga ega. Qalqonsimon bez ichidagi tugun yoki kista qalqonsimon bez ultrasonografiyasi yordamida osongina aniqlanishi mumkin. Ultrasonografiyada koʻrinadigan bu hosilalarning yaxshi yoki xavfli ekanligi faqat ingichka igna aspiratsion biopsiya orqali aniqlanishi mumkin. Biopsiya natijasi yaxshi xulqli boʻlsa va bemor qoʻshimcha shikoyatlar qilmasa, yaqin kuzatuv tavsiya etiladi, biopsiya natijasi shubhali yoki xavfli boʻlgan oʻsmalar qalqonsimon bez bilan birga jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanishi kerak.
5. Tomirli oʻsmalar
Bu oʻsmalar kamdan-kam uchraydi. Ular odatda uyqu arteriyasi devoridagi tuzilmalardan kelib chiqadi. Baʼzan bu tomirlarning gʻayritabiiy kengayishi natijasida boʻyin shishi sifatida ham paydo boʻlishi mumkin. Tekshiruv paytida shish ustidan puls olish bu shishlarni boshqa oʻsmalardan farq qiladi. Davolash – oʻsmani jarrohlik yoʻli bilan olib tashlashdir.
6. Boshqa yumshoq toʻqima oʻsmalari
Yogʻ toʻqimasidan kelib chiqqan oʻsmalar (lipoma), teri oʻsmalari, tomir va nervdan kelib chiqqan oʻsmalar, mushak va togʻay toʻqimasidan rivojlangan oʻsmalar boʻyinda shishga sabab boʻladi. Davolash ularni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlashdir.
Bosh va boʻyin shishlarini baholash
Tashxis bosqichlari
Bosh va boʻyinda shish bilan murojaat qilgan har bir bemordan batafsil anamnez olish va toʻliq bosh va boʻyin tekshiruvini oʻtkazish zarur. Bemorlarning anamnezida shishning mavjudlik muddati, chekish yoki alkogolga ruju qoʻyish, isitma, tunda terlash, vazn yoʻqotish, boʻyinga radiatsiya taʼsiri tarixi, oʻtmishdagi boʻyin travmasi yoki jarrohligi soʻrab-surishtirilishi kerak. Katta yoshli bemorda boʻyindagi shishga ovoz xirillashi, yutish qiyinligi, quloq ogʻrigʻi va chekish odati hamroh boʻlsa, bu holatda xavfli oʻsma hosilasi haqida oʻylash kerak.
Bosh-boʻyin shishi bilan murojaat qilgan har bir bemorga burun, burun halqum, halqum va hiqildoqni oʻz ichiga olgan batafsil endoskopik tekshiruv oʻtkazilishi kerak. Bosh terisi, quloqlar, tishlar baholanishi kerak. Boʻyindagi shishdan tashqari, ogʻiz boʻshligʻidagi barcha tuzilmalar, qalqonsimon bez, soʻlak bezlari qoʻl bilan sinchkovlik bilan tekshirilishi kerak. Ogʻriqli, usti qizargan va harakatchan shish yuqori ehtimol bilan limfa bezining yalligʻlanishidir va boshqa patologik tekshiruv belgilari boʻlmasa, antibiotik bilan davolash ostida ikki haftadan oshmaydigan muddatda kuzatuv yetarli hisoblanadi.
Tibbiy davolanishga javob bermagan bemorlarda birinchi navbatda umumiy qon tahlili oʻtkazilishi va oʻpka rentgenogrammasi tushirilishi kerak. Qalqonsimon bez faoliyatini baholash uchun qalqonsimon bez funksional testlari muhim ahamiyatga ega. Agar bu testlarning natijalari maʼlum belgilarga ega kasalliklarni koʻrsatsa, oʻsha kasallikka xos qoʻshimcha testlar oʻtkazilishi kerak.
Tasvirlash usullari
UZI juda oddiy, tez natija beruvchi va radiatsiyasiz tasvirlash usulidir. Shishlarning kistik (suyuqlik bilan toʻla) yoki solid (qattiq) ekanligini ajratishda, tugʻma kistik oʻsmalarni qalqonsimon bez yoki soʻlak bezi oʻsmalaridan ajratishda juda foydalidir.
Kompyuter tomografiyasi boʻyinda joylashgan shishlarning kistik yoki solid ekanligini ajratishda, shishlarning kelib chiqish joyini aniqlashda, oʻlchamlarini oʻlchashda va bosqichini belgilashda juda foydalidir. Kontrastli tomografiya bilan shishning qon bilan taʼminlanishi ham oʻlchanadi. Tomografiyada chegaralari aniq boʻlmagan, 1,5 sm dan kattaroq lezyonlar xavfli boʻlishi mumkinligi haqida xavotir uygʻotadi.
MRT tasvirlash usuli kompyuter tomografiyasi bilan olingan koʻplab maʼlumotlarni berish bilan birga, tomir hosilalarini va yumshoq toʻqimalarni koʻrsatishda tomografiyadan ancha ustun turadi. Yuqori boʻyin va bosh asosi tuzilmalari MRT bilan yaxshiroq baholanishi mumkin.
PET skanerlash usuli xavfli tarqalgan kasalliklarning darajasini aniqlashda va birinchi oʻchoqni aniqlashda juda foydalidir.
Bugungi kunda antibiotik bilan davolashga qaramay kamaymaydigan boʻyin shishlarida standart tashxis usuli ingichka igna aspiratsion biopsiyadir. Ingichka igna aspiratsion biopsiya shishning yaxshi yoki xavfli ekanligini; gʻayritabiiy oʻsuvchi toʻqimalarni, yalligʻlanishli jarayonlar tufayli oʻsuvchi toʻqimalardan ajratishga imkon beradi. Limfoma tashxisida juda foydalidir. Ingichka igna aspiratsion biopsiya oʻtkazilmasligi kerak boʻlgan yagona holat qon ivish buzilishi boʻlishi mumkin. Ignalar juda ingichka boʻlganligi sababli, oʻsmaning teriga tarqalishi kabi muammo yoʻq.
2. Ochiq biopsiya
Boʻyindagi shishga ingichka igna aspiratsion biopsiya bilan tashxis qoʻyilmasa va shubhali holat davom etsa, shishdan ochiq biopsiya olinishi kerak. Patologiya natijasiga koʻra, shu seansda qoʻshimcha boʻyin jarrohliklari rejalashtirilishi mumkin. Agar faqat yalligʻlanishli holat mavjud boʻlsa, toʻqima ekmasi oʻtkazilishi kerak. Agar natija limfoma deb xabar qilinsa, kasallikning bosqichini aniqlash va davolash rejasini tuzish uchun qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazilishi kerak.
