Telba sigir kasalligi nima? Belgilari, yuqish yo’llari va davolash usullari

Deli dana kasalligi, ilmiy nomi bilan Bovin Spongiform Ensefalopatiya (BSE), qoramollarda uchraydigan va miya toʻqimasini gʻovaksimon tuzilishga aylantiruvchi, avj olib boruvchi, oʻlimga olib keluvchi nevrodegenerativ miya kasalligidir. Bu kasallik, gʻayritabiiy tuzilishdagi prion deb nomlanuvchi oqsillar sabab boʻladigan, prion kasalligi guruhiga kiruvchi xastalikdir. Xalq orasida bu nom bilan ma’lum boʻlgan holatning odamlardagi muqobili esa yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD) deb ataladi. Kasallik, odatda, infeksiyalangan qoramol goʻshti mahsulotlarini isteʼmol qilish orqali odamlarga yuqishi mumkin va afsuski, uning aniq davosi mavjud emas. Bu holat kasallikning oldini olish va oziq-ovqat xavfsizligi choralarining muhimligini yana bir bor koʻrsatadi.

Ushbu keng qamrovli qoʻllanmamizda, deli dana kasalligi nima degan savoldan boshlab, odamlarda kuzatiladigan vCJD belgilari, kasallikning yuqish yoʻli va himoyalanish usullari kabi muhim mavzularni batafsil koʻrib chiqamiz. Ayniqsa Kreytsfeldt-Yakob kasalligi bilan farqlarini, tashxis usullarini va mavjud davolash yondashuvlarini oʻrganib, bu kam uchraydigan, ammo juda xavfli kasallik haqidagi xabardorlikni oshirishni maqsad qilganmiz. Maqsadimiz, oziq-ovqat xavfsizligi va salomatlik boʻyicha oʻquvchilarimizni maʼlumotlantirib, potentsial xavflarga qarshi ehtiyot boʻlishlarini taʼminlashdir.

Deli dana kasalligi nima va u odamlarga yuqadimi?

Deli dana kasalligi, qoramollarda kuzatiladigan va ilmiy adabiyotlarda Bovin Spongiform Ensefalopatiya (BSE) deb nomlanadigan, avj olib boruvchi va oʻlimga olib keluvchi nevrodegenerativ miya kasalligidir. Bu kasallik, bakteriyalar yoki viruslar kabi anʼanaviy patogenlardan farqli oʻlaroq, prion deb nomlanuvchi gʻayritabiiy tuzilishdagi oqsillar tufayli yuzaga keladi. Prionlar, standart sterilizatsiya va tozalash usullari bilan yoʻq qilib boʻlmaydigan, yuqumli xususiyatga ega oqsillardir va miya toʻqimasining gʻovaksimon (spongiform) koʻrinishga kirishiga olib kelib, asab hujayralariga qaytarilmas zararlar yetkazadi.

Odamlarga yuqadimi? Ha, BSE, odatda, infeksiyalangan qoramollarning xavfli toʻqimalarini (ayniqsa miya, orqa miya va asab toʻqimalarini) isteʼmol qilish orqali odamlarga yuqishi mumkin. Odamlarda kuzatiladigan bu turga yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD) nomi beriladi. Yuqish yoʻli, infeksiyalangan goʻshtni isteʼmol qilishdan tashqari, prionlar bilan kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqishi mumkin boʻlgan jarrohlik operatsiyalari (iatrogen shakl) yoki juda kamdan-kam hollarda qon quyish va organ koʻchirish orqali ham sodir boʻlishi mumkin. Biroq, vCJDning odamdan odamga yoʻtalish, aksirish, tegish yoki jinsiy aloqa orqali bevosita yuqishi mumkin emas. Kasallikning oʻlimga olib keluvchi tabiati tufayli, ayniqsa 1990-yillarda Yevropada kuzatilgan epidemiyalar, oziq-ovqat xavfsizligi borasida global miqyosda katta xavotirlarni keltirib chiqargan.

Deli dana kasalligining (vCJD) belgilari qanday?

Odamlarda kuzatiladigan yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD), boshlangʻichda va keyinchalik turli simptomlar bilan namoyon boʻluvchi, tez avj oluvchi kasallikdir. Kasallikning dastlabki bosqichlarida, belgilar odatda xulq-atvor va ruhiy oʻzgarishlar shaklida paydo boʻladi. Bu belgilar, koʻpincha boshqa demensga oʻxshash miya buzilishlarining simptomlariga oʻxshash boʻlishi mumkin. Biroq vCJDning avj olishi ancha tezdir.

Dastlabki va avj oluvchi vCJD belgilari quyidagilardir:

• Ruhiy va shaxsiyatdagi oʻzgarishlar: Boshlangʻichda depressiya, asabiylashish, qoʻrquv va tashvish kabi xulq-atvor va shaxsiyatdagi oʻzgarishlar CJD belgilari kuzatiladi.

• Nevrologik belgilar: Kasallik avj olgan sari, motor funksiyalarda yoʻqotish va yurish va muvozanat buzilishlari paydo boʻladi. Bu holat bemorning toʻgʻri yura olmasligiga va koordinatsiya muammolarini boshdan kechirishiga olib keladi.

• Motor simptomlar: Tez avj oluvchi tez avj oluvchi demens jarayoniga qoʻshimcha ravishda, mushaklarda ixtiyorsiz qisqarishlar, tortishishlar (mushaklar tortishishi) va kramp (miyoklonus) kuzatiladi.

• Kognitiv funksiya yoʻqotilishi: Bemorada xotira yoʻqotilishi demens (demens) rivojlanadi va kognitiv buzilishlar tezda yomonlashadi. Nutqda qiyinchiliklar ham bu jarayonga hamroh boʻladi.

• Boshqa simptomlar: Koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi, mushaklarda qisqarish va qattiqlik kabi asab tizimi belgilari ham kuzatilishi mumkin.

Simptomlar paydo boʻlganidan soʻng, bemorlar jismoniy va aqliy funksiyalarini toʻliq yoʻqotishi mumkin va odatda simptomlar boshlanganidan keyin bir yil ichida hayotdan koʻz yumadilar.

Odamlarda deli dana kasalligining inkubatsiya davri qancha?

Odamlarda deli dana kasalligi yuqish yoʻli orqali yuzaga keladigan yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligining (vCJD) eng diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri, juda uzun boʻlishi mumkin boʻlgan inkubatsiya davridir. Inkubatsiya davri, kasallikka sabab boʻluvchi prion kasalligi inson tanasiga kirganidan keyin simptomlar paydo boʻlgunga qadar oʻtgan muddatdir.

• Uzoq inkubatsiya davri: vCJD uchun taxminiy inkubatsiya davri juda uzun boʻlib, 35 yildan 40 yilgacha davom etishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, kasallik yuqishidan oʻnlab yillar oʻtgach ham belgilar toʻsatdan paydo boʻlishi mumkin.

• Noaniqlik: Inkubatsiya davrida tanada gʻayritabiiy prionlarning mavjudligi hech qanday belgi bermaydi. Kasallikning tarqalish usuli va sabablari bu uzun inkubatsiya davri tufayli toʻliq tushunilmagan.

• Tez avj olish: Inkubatsiya davri uzoq boʻlsa-da, belgilar paydo boʻlganidan keyin kasallik tez avj oladi. Zararlangan shaxslarning koʻpchiligi, simptomlar boshlanganidan keyingi bir necha oy ichida, odatda bir yil ichida hayotdan koʻz yumadilar.

Bu uzun inkubatsiya davri, kasallikni aniqlash va oʻtmishdagi infeksiya manbalarini kuzatishda katta qiyinchiliklarni tugʻdiradi.

Deli dana kasalligi (vCJD) qanday tashxis qilinadi?

Deli dana kasalligi (vCJD) tashxisi, belgilarni tez avj olishi va boshqa nevrodegenerativ miya kasalligi turlarini istisno qilish bilan qoʻllab-quvvatlanadigan jarayondir. Erta tashxis, kasallikning kechishini oʻzgartirish uchun samarali boʻlmasa-da, tashxisning aniqligi va bemorni boshqarish nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Kasallikning aniq tashxisi odatda post-mortem (miya toʻqimasi biopsiyasi) bilan qoʻyilsa-da, tirik bemorda tashxisni qoʻllab-quvvatlash uchun turli testlar qoʻllaniladi.

Tashxisni qoʻllab-quvvatlovchi testlar:

• Miya MRG CJD (Magnit Rezonans Tomografiyasi – MRT): T2 darajasida qilingan tasvirlarda, miyadagi kaudat yadrosi va putamen hududlarida yuqori signallarning kuzatilishi, tashxisni qoʻllab-quvvatlovchi muhim topilmalardir.

• Orqa miya suyuqligi CJD testi (Lyumbal Punksiya): Orqa miya suyuqligi CJD testi tahlili, 14-3-3 proteinining oshishini koʻrsatishi mumkin. Bundan tashqari, Real Vaqtli Titrash Transformatsiya Testi (RT-QuIC), miya orqa miya suyuqligi (BOS) namunalaridagi gʻayritabiiy prion proteinini aniqlashda yuqori muvaffaqiyat darajasiga ega va tashxis uchun muhim usuldir.

• Elektroensefalografiya (EEG): Miya faoliyatini oʻlchaydigan bu testda, ayniqsa kasallikning avj olgan bosqichlarida muntazam oʻtkir toʻlqin shakllari kuzatilishi mumkin.

• Aniq tashxis (Post-Mortem): Kasallikning aniq tashxisi, miya toʻqimasini tekshirish (miya toʻqimasi biopsiyasi) bilan qoʻyiladi va gʻovaksimon oʻzgarish (spongiform oʻzgarish) kuzatiladi.

Tashxis, odatda, nevrologiya prion mutaxassisi yoki CJD tashxis markazi tomonidan, boshqa mumkin boʻlgan kasalliklarni istisno qilish bilan qoʻyiladi.

Deli dana kasalligining davosi bormi?

Afsuski, deli dana kasalligi (vCJD) uchun bugungi kunda maʼlum boʻlgan aniq davolash usuli mavjud emas. Bu prion kasalligi oʻlimga olib keladimi degan savolga javob aniqdir; u avj oluvchi kasallikdir va simptomlar paydo boʻlganidan keyin qisqa vaqt ichida, odatda 3 oydan 12 oy ichida oʻlim bilan yakunlanadi.

Davolash yondashuvi:

Kasallikni davolashning asosi, bemorning shikoyatlarini yengillashtirish va hayot sifatini oshirishga qaratilgan simptomatik va qoʻllab-quvvatlovchi davolash yondashuvlaridir.

• Ogʻriqni boshqarish: Kuchli ogʻriqlarni nazorat qilish uchun opioidlar kabi ogʻriq qoldiruvchi dorilar ishlatilishi mumkin.

• Ixtiyorsiz harakatlarni nazorat qilish: Qisqarishlar va ixtiyorsiz harakatlar (miyoklonusni davolash) uchun klonazepam va valproik kislota kabi dorilar retsept qilinishi mumkin.

• Kasallik jarayonini qulay oʻtkazish: Davolash ishlari davom etayotgan boʻlsa-da, mavjud amaliyotlar bemorning ogʻriqlarini kamaytirish, mushaklarning qisqarishini yumshatish va kasallik jarayonini imkon qadar qulay oʻtkazishlarini taʼminlashga qaratilgan.

Miya funksiyalarining tezda buzilishiga olib keladigan bu xastalikni davolashga qaratilgan tadqiqotlar davom etmoqda, ammo hozircha kasallikning avj olishini toʻxtatadigan yoki qaytaradigan davo yoʻq.

Deli dana kasalligi butunlay tuzalishi mumkinmi?

Deli dana kasalligi (vCJD), afsuski, butunlay tuzaladigan kasallik emas. Kasallik sababchisi boʻlgan gʻayritabiiy prion oqsillari standart davolash usullariga javob bermaydi.

• Oʻlimga olib keluvchi kasallik: Prion kasalligi oʻlimga olib keladimi degan savolga javob ha. vCJD, avj oluvchi va oʻlimga olib keluvchi nevrodegenerativ miya kasalligidir. Simptomlar boshlanganidan soʻng, bemorlarning katta qismi qisqa vaqt ichida hayotdan koʻz yumadi.

• Davolash imkoniyatlari: Kasallikning aniq davosi yoki tuzalish mexanizmi mavjud emas. Qoʻllaniladigan davolashlar, faqat simptomlarni yengillashtirish va bemorning qolgan hayotini yanada qulayroq qilishga qaratilgan.

• Tadqiqotlar: Kasallikni davolashga qaratilgan ilmiy ishlar uzoq vaqtdan beri davom etmoqda, ammo prion proteinini yoʻq qila oladigan usul hali ishlab chiqilmagan.

Shuning uchun, kasallikning oldini olish va oziq-ovqat xavfsizligi choralarini sinchkovlik bilan qoʻllash, aholi salomatligi nuqtai nazaridan eng muhim masalalardan biridir.

Deli dana kasalligidan himoyalanish yoʻllari qanday?

Deli dana kasalligining (vCJD) maʼlum aniq davosi boʻlmaganligi sababli, himoyalanish choralari katta ahamiyat kasb etadi. Himoyalanish, asosan infeksiyalangan materiallar bilan aloqadan qochishga qaratilgan.

Asosiy himoyalanish yoʻllari:

• Infeksiyalangan goʻsht isteʼmol qilishdan qochish: Kasallik, eng koʻp taʼsirlangan qoramollarning xavfli toʻqimalarini (infeksiyalangan goʻsht isteʼmoli) yeyish orqali odamlarga oʻtadi. Shu sababli, kasal boʻlgani maʼlum boʻlgan yoki shubhali hayvonlarga oid goʻshtlar va ayniqsa yuqori xavfga ega asab toʻqimalarini (miya, orqa miya) isteʼmol qilishdan qatʼiy ravishda qochish kerak. Bunday goʻshtlar yoʻq qilinishi lozim.

• Sogʻliqni saqlash xizmatlarida ehtiyotkorlik: Sogʻliqni saqlash xodimlari, kasal odamlarga oid qonli asboblar bilan aloqadan qochishlari kerak. Kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqish xavfini oldini olish uchun, tibbiy asbob-uskunalar sterilizatsiyasi boʻyicha juda maxsus usullar va bugʻ bilan sterilizatsiya kabi tavsiya etilgan usullar qoʻllanilishi kerak. Standart sterilizatsiya usullari, prionlarga nisbatan samarasiz boʻlishi mumkin. Nozik asboblar va terini tozalash uchun natriy gipoxlorit (oqartiruvchi vosita) ishlatilishi va keyin koʻp miqdorda suv bilan yuvilishi kerak.

• Oziq-ovqat xavfsizligi nazorati: Davlatlarning BSE qoramol kasalligiga qarshi kurashish uchun qatʼiy oziq-ovqat xavfsizligi choralari va hayvonlarni muntazam ravishda kuzatib borishi, kasallikning tarqalishini nazorat qilish uchun muhimdir.

Himoyalanish, kasallikning kam uchraydigan oilaviy oʻtishidan tashqari, asosan xavfli toʻqima aloqasini oldini olishga asoslanadi.

Qaysi ovqatlardan deli dana kasalligi yuqishi mumkin?

Deli dana kasalligi (vCJD), asosan BSE qoramol kasalligiga chalingan hayvonlarning infeksiyalangan goʻshtini isteʼmol qilish orqali yuqadi. Biroq, xavf barcha qizil goʻsht mahsulotlari uchun bir xil emas. Yuqish xavfi, prion deb nomlangan gʻayritabiiy oqsillarning eng koʻp joylashgan qismlari boʻlgan Markaziy Asab Tizimi (MAT) toʻqimalari bilan bogʻliq.

Yuqish xavfi mavjud boʻlgan ovqatlar va toʻqimalar:

• Xavfli toʻqimalar: Eng katta xavf, qoramolning miyasining, orqa miyasining, asab toʻqimasining va koʻz toʻqimasining qayta ishlangan goʻsht mahsulotlarini isteʼmol qilish bilan yuzaga keladi. Bu toʻqimalar qayta ishlangan saksakatlar va goʻsht mahsulotlari bevosita yuqish xavfini oʻz ichiga oladi.

• Kam xavfli toʻqimalar: Mushak toʻqimasi, yaʼni goʻshtning katta qismi, odatda yuqumli hisoblanmaydi. Biroq, xavfli toʻqimalarning qayta ishlash jarayonida mushak goʻshtiga aralashish ehtimoli sababli oziq-ovqat xavfsizligi choralari muhim ahamiyatga ega.

• Kontaminatsiyalangan yemlar: Hayvonlarda BSEning tarqalishida, infeksiyalangan hayvon toʻqimalarini oʻz ichiga olgan yemlarni isteʼmol qilish muhim rol oʻynagan. Shu sababli, hayvon yemlarini nazorat qilish va xavfsizligi ham himoya choralarining muhim qismidir.

Shuning uchun, isteʼmolchilar faqat prion oʻz ichiga olgan xavfli toʻqimalarni isteʼmol qilishdan qochishlari va oziq-ovqat xavfsizligi standartlariga rioya qilishlari muhimdir.

Deli dana kasalligi miyada qanday zararlarga olib keladi?

Deli dana kasalligi (vCJD), odamlarda Kreytsfeldt-Yakob kasalligining bir shakli sifatida, nevrodegenerativ miya kasalligi sinfiga kiradi va miya toʻqimasida halokatli zararlarga olib keladi. Kasallikning asosi, tanada joylashgan normal prion proteinining mutatsiyaga uchrab gʻayritabiiy va zararli tuzilishga aylanishidir.

Miyadagi halokatli zararlar:

• Gʻovaksimon oʻzgarish (Spongiform): Gʻayritabiiy prionlar, miya hujayralarida toʻplanib, normal miya hujayralariga zarar yetkazadi va miyaning gʻovaksimon boʻlishiga (boʻshliqlar paydo boʻlishiga) olib keladi. Bu holat, kasallikka nom bergan «gʻovaksimon ensefalopatiya» deb ataladi.

• Tez funksiya yoʻqotilishi: Miya toʻqimalari tezda zarar koʻrganligi sababli, bemorlar aqliy va jismoniy funksiyalarini butunlay yoʻqotadi. Bu, tez avj oluvchi demens, kognitiv buzilishlar, motor funksiyalarning buzilishi va oxir-oqibat koma bilan yakunlanadi.

• Belgilarni manbai: Miyadagi bu zarar, xotira yoʻqotilishi, koordinatsiya buzilishlari, mushaklar tortishishi (miyoklonus) va shaxsiyatdagi oʻzgarishlar CJD belgilari kabi barcha simptomlarning manbaidir.

Kasallik avj olgan sari, miya funksiyalarining buzilishi bemorning hayotiy funksiyalarini (yurak/oʻpka yetishmovchiligi) boshqarish qobiliyatiga ham taʼsir qiladi, bu esa bir yil ichida oʻlimga olib keladigan fojiali jarayonni tezlashtiradi.

Deli dana kasalligi bilan Kreytsfeldt-Yakob kasalligi oʻrtasidagi farq nima?

Xalq orasida deli dana kasalligi deb nomlanuvchi atama, aslida ikki xil, ammo yaqindan bogʻliq boʻlgan holatni anglatadi: qoramollardagi Bovin Spongiform Ensefalopatiya (BSE) va odamlardagi Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (CJD).

 

vCJD, CJDning bir turidir: Aslida, BSE agenti qoramol prionining insonga oʻtishi natijasida yuzaga keladigan vCJD, Kreytsfeldt-Yakob kasalligining (CJH) toʻrt asosiy kategoriyasidan biridir. Sporadik CJD esa hech qanday sababsiz oʻz-oʻzidan paydo boʻladigan, CJDning eng keng tarqalgan turidir. Har ikkisi ham prion kasalligi boʻlib, miyada gʻovaksimon oʻzgarishlarga olib keladi va oʻlimga sabab boʻladi.

Deli dana kasalligi qanchalik xavfli?

Deli dana kasalligi (vCJD), juda xavfli va oʻlimga olib keluvchi kasallikdir. Kasallikning xavfi, ham qoramollar orasida epidemiya keltirib chiqarish potentsialidan (BSE qoramol kasalligi) hamda odamlarda yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD) sifatida paydo boʻlishidan kelib chiqadi.

Xavfning miqyosi:

• Yuz foiz oʻlimga olib keluvchi: Prion kasalligi oʻlimga olib keladimi degan savolga javob aniqdir. vCJD avj oluvchi nevrodegenerativ miya kasalligi boʻlib, simptomlar paydo boʻlganidan keyin bir yil ichida oʻlim bilan yakunlanadi.

• Davolash yoʻqligi: Kasallikning avj olishini toʻxtatadigan yoki butunlay tuzatadigan maʼlum davolash usuli mavjud emas.

• Uzoq inkubatsiya davri: Kasallik, yuqqanidan keyin 35-40 yilgacha boʻlgan uzoq inkubatsiya davriga ega boʻlishi mumkin, bu esa oʻtmishdagi infeksiyalarni kuzatishni qiyinlashtiradi.

• Prionlarning chidamliligi: Kasallikka sabab boʻluvchi prionlar, standart tozalash va sterilizatsiya usullariga nisbatan juda chidamli. Bu holat, kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqish xavfini oshiradi va ayniqsa jarrohlik sohalarida maxsus protokollarni talab qiladi.

Kasallikning bu xususiyatlari uni ham individual, ham aholi salomatligi nuqtai nazaridan eng jiddiy tahdidlardan biri qiladi va oziq-ovqat xavfsizligi choralarini boʻshashtirmaslik uchun eng muhim sababdir.

Deli dana kasalligi epidemiyasi eng koʻp qaysi mamlakatlarda kuzatilgan?

Deli dana kasalligi (BSE qoramol kasalligi) epidemiyasi, birinchi marta 1990-yillarda ayniqsa Yevropada, Buyuk Britaniyada (Angliya) tashxis qilingan va tez tarqalgan. Bu epidemiya, global miqyosda katta xavotir manbai boʻlgan va qoramol goʻshti savdosiga jiddiy taʼsir koʻrsatgan.

Epidemiya kuzatilgan asosiy hududlar:

• Buyuk Britaniya: Kasallikning eng koʻp va birinchi marta kuzatilgan joyi Buyuk Britaniyadir. Odamlardagi yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD) holatlarining katta qismi ham bu epidemiya davrida infeksiyalangan shaxslarda kuzatilgan.

• Yevropa qitʼasi: Epidemiya, Buyuk Britaniyadan keyin Yevropaning boshqa mamlakatlariga ham tarqalgan. Gollandiya, Shvetsiya va Germaniya kabi Yevropa Ittifoqi (EI) mamlakatlarida ham BSE qoramol kasalligi holatlari aniqlangan.

• Keng tarqalgan nazoratlar: Epidemiya ortidan, EI mamlakatlari boshchiligida koʻplab davlatlar, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash uchun soʻyilgan barcha yirik shoxli mollarga deli dana kasalligi testlarini qoʻllash va xavfli hayvonlarni yoʻq qilishga majbur boʻlgan.

Turkiyada esa bugungi kungacha hech qanday BSE holati qayd etilmagani rasmiy ravishda bildirilgan, ammo mamlakatning tashxis qoʻyish imkoniyatlari va kuzatuvining muhimligi taʼkidlangan. Kasallik, Xalqaro Epidemiya Kasalliklari Ofisi (OIE) tomonidan doimiy ravishda kuzatib borilmoqda.

Deli dana kasalligi emlash orqali oldini olinishi mumkinmi?

Deli dana kasalligi (vCJD), bakteriya yoki virus kabi mikroorganizm sabab boʻladigan yuqumli kasallik emas; prion deb nomlanuvchi gʻayritabiiy protein tufayli yuzaga keladigan prion kasalligidir. Bu holat, kasallikning emlash orqali oldini olishni ancha qiyinlashtiradi.

• Mavjud holat: Bugungi kunda, qoramollarda kuzatiladigan BSE qoramol kasalligining yoki odamlarda kuzatiladigan vCJD shaklining avj olishini toʻxtatadigan, bozorda ruxsat berilgan himoya emlov mavjud emas.

• Emlash ishlari: Baʼzi ilmiy ishlar, Kreytsfeldt-Yakob kasalligining avj olishini sekinlashtirishi mumkin boʻlgan emlovlarni ishlab chiqishga qaratilgan umidli qadamlar qoʻygan. Biroq bu ishlar hali tadqiqot bosqichida va keng miqyosda qoʻllash uchun emlov hali mavjud emas.

• Himoya choralari: Emlash mavjud boʻlmaganligi sababli, kasallikdan himoyalanishning yagona yoʻli, 7-moddada batafsil koʻrsatilganidek, infeksiyalanish potentsialiga ega goʻsht va asab toʻqimalarini isteʼmol qilishdan qochish hamda tibbiy va jarrohlik muolajalarida yuqori darajadagi sterilizatsiya protokollarini qoʻllashdir.

Shuning uchun, deli dana kasalligi uchun mavjud eng samarali «himoya usuli» emlash emas, balki qatʼiy oziq-ovqat xavfsizligi va gigiyena choralaridir.

Tez-tez beriladigan savollar

1. Deli dana kasalligi (vCJD) genetikmi? Oilaviy CJD bilan qanday aloqasi bor?

Deli dana kasalligining inson shakli boʻlgan yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD), bevosita genetik kasallik emas. Bu kasallik, odatda, infeksiyalangan qoramol goʻshtini isteʼmol qilish orqali orttirilgan yuqumli prion kasalligidir. Biroq, Kreytsfeldt-Yakob kasalligining (CJD) toʻrt asosiy turidan biri boʻlgan oilaviy CJD, genetik mutatsiya natijasida yuzaga keladi va kasallikning kam uchraydigan irsiy shaklidir. Bu ikki holat, bir xil patologik mexanizmga (prion toʻplanishi) ega boʻlsa-da, deli dana kasalligi deb nomlanuvchi vCJDdan farqli oʻlaroq, oilaviy CJD infeksiya natijasida rivojlanmaydi. CJD holatlarining katta qismini tashkil etuvchi sporadik CJD esa oʻz-oʻzidan, maʼlum sababsiz paydo boʻladi.

2. vCJDning inkubatsiya davri uzoq boʻlishi (35-40 yil) qanday xavflarni oʻz ichiga oladi?

Odamlarda kuzatiladigan vCJDning 35-40 yilgacha yetishi mumkin boʻlgan uzoq inkubatsiya davri, aholi salomatligi va oziq-ovqat xavfsizligi nuqtai nazaridan jiddiy xavflarni oʻz ichiga oladi. Bu uzun muddat, kasallikning yuqish manbai va tarqalish mexanizmini kuzatishni deyarli imkonsiz qiladi. Bir kishi, infeksiyalangan goʻshtni isteʼmol qilganidan yillar oʻtgach ham hech qanday belgi koʻrsatmasdan kasallikni tashishi mumkin. Bu holat, ayniqsa organ koʻchirish yoki qon quyish kabi tibbiy muolajalarda, infeksiyalangan goʻsht isteʼmolidan tashqari ham kasallikning bilmasdan yuqish xavfini (iatrogenik yuqish) oshiradi. Bundan tashqari, xavfli davrlarda taʼsirlangan shaxslarni aniqlash va kuzatish ham shu sababli katta qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.

3. vCJDda kuzatiladigan «tez avj oluvchi demens» va «shaxsiyatdagi oʻzgarishlar» nimani anglatadi?

vCJD belgilari orasida joy olgan tez avj oluvchi demens (demens), bemorning kognitiv funksiyalarining (xotira, fikrlash, muammolarni hal qilish) oylar ichida, hatto haftalar ichida keskin yomonlashishini anglatadi. Bu avj olish, boshqa demens turlariga nisbatan ancha tezdir. Shaxsiyatdagi oʻzgarishlar CJD belgilari esa kasallikning dastlabki bosqichida paydo boʻladigan ruhiy va xulq-atvor buzilishlaridir; depressiya, asabiylashish, tashvish va gʻalati xatti-harakatlar kabi. Bu holatlar, miyadagi nevrodegenerativ miya kasalligi keltirib chiqaradigan zararning frontal va temporal loblarga tez tarqalishining natijasidir, bu esa bemorning qisqa vaqt ichida aqliy va jismoniy qobiliyatini yoʻqotishiga olib keladi.

4. Prion kasalligi boʻlgan vCJDning aniq tashxisi nima uchun faqat oʻlimdan keyin qoʻyilishi mumkin?

Deli dana kasalligining inson shakli boʻlgan vCJDning aniq tashxisi, tirik bemorda emas, odatda otopsiya paytida miya toʻqimasi biopsiyasi bilan qoʻyilishi mumkin. Buning sababi, kasallikning xarakteristik xususiyati boʻlgan miya toʻqimasidagi gʻovaksimon oʻzgarish (spongiform ensefalopatiya) va gʻayritabiiy prion oqsillarining toʻplanishini faqat mikroskopik tekshiruv orqali aniq tasdiqlash mumkinligidir. Tirik bemorda qoʻllaniladigan Miya MRG CJD, orqa miya suyuqligi CJD testi (RT-QuIC) va EEG kabi usullar tashxisni kuchli qoʻllab-quvvatlay olsa-da, boshqa mumkin boʻlgan kasalliklarni istisno qilish va klinik holatni baholash maqsadini koʻzlaydi. Miya biopsiyasi invaziv va yuqori xavfli protsedura boʻlganligi sababli, odatda soʻnggi chora sifatida yoki post-mortem davrda aniq tashxisni taʼminlash uchun qoʻllaniladi.

5. vCJDda qoʻllaniladigan miyoklonusni davolash va qoʻllab-quvvatlovchi usullar qanday?

Deli dana kasalligi (vCJD) uchun aniq davo topilmaganligi sababli, davolashlar simptomlarni yengillashtirishga qaratilgan. Kasallikning avj olgan bosqichlarida kuzatiladigan ixtiyorsiz va kuchli mushaklar tortishishlari va qisqarishlari (miyoklonusni davolash) uchun klonazepam va valproik kislota kabi dorilar ishlatilishi mumkin. Bu dorilar, asab tizimi ustidagi nazoratsiz ogohlantirishlarni kamaytirish orqali mushaklar qisqarishini yengillashtirishni maqsad qiladi. CJDni davolash doirasidagi qoʻllab-quvvatlovchi davolashlar buning bilan cheklanmaydi; bemorning ogʻriqni boshqarish uchun opioidlar, ovqatlanishni qoʻllab-quvvatlash va bemorning umumiy hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan palliativ yordam choralari ham qoʻllaniladi.

6. Qaysi tibbiy asboblar va muolajalar, kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqish yoʻli bilan vCJD xavfini oʻz ichiga oladi?

Deli dana kasalligining kam uchraydigan yuqish yoʻli, kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqish deb nomlanuvchi iatrogenik CJDdir. Bu, ayniqsa gʻayritabiiy prion oqsillari bilan aloqada boʻlgan jarrohlik asboblari orqali sodir boʻladi. Prionlar standart sterilizatsiya usullariga chidamli boʻlganligi sababli, ayniqsa miya, orqa miya va koʻz toʻqimasi kabi markaziy asab tizimiga tegishli neyroxirurgiya va oftalmologik jarrohlik muolajalari xavf tugʻdirishi mumkin. Bu xavfni minimallashtirish uchun sogʻliqni saqlash muassasalari, prionlar bilan kontaminatsiyalanish potentsialiga ega asboblar uchun bugʻ bilan sterilizatsiya yoki bir martalik asboblardan foydalanish kabi maxsus va yuqori standartli gigiyena protokollarini qoʻllashlari kerak.

7. Kreytsfeldt-Yakob kasalligining (CJD) eng keng tarqalgan shakli boʻlgan sporadik CJD nima?

Kreytsfeldt-Yakob kasalligining eng keng tarqalgan shakli sporadik CJDdir. Bu shakl, vCJDdan farqli oʻlaroq, infeksiyalangan goʻsht isteʼmoli kabi tashqi yuqish yoʻli bilan bogʻliq emas. Sporadik CJD, hech qanday genetik moyillik yoki atrof-muhit omili boʻlmagan holda, tanadagi normal prion oqsillarining oʻz-oʻzidan gʻayritabiiy holga kelishi bilan yuzaga keladi. Odatda 60 yoshlarda boshlanadi va xuddi vCJD kabi, tez avj oluvchi demens va motor buzilishlarga olib kelib, qisqa vaqt ichida oʻlim bilan yakunlanadi. Bu, CJD holatlarining taxminan 85 foizini tashkil etadi va prion kasalligi inson populyatsiyasida milliondan bir kabi juda kam uchraydigan nisbatda kuzatiladi.

8. Deli dana kasalligi epidemiyalari va oziq-ovqat xavfsizligi oʻrtasidagi munosabat qanday?

Deli dana kasalligi epidemiyalari, 1990-yillarda ayniqsa Buyuk Britaniyada kuzatilgan BSE qoramol kasalligining tarqalishi bilan boshlangan va oziq-ovqat xavfsizligi borasida global inqirozga sabab boʻlgan. Kasallikning odamlarga infeksiyalangan goʻsht isteʼmoli orqali yuqishi (vCJD), qizil goʻsht savdosini va isteʼmolchilarning ishonchini tubdan larzaga keltirgan. Bu epidemiyalar natijasida, oziq-ovqat xavfsizligi protokollari sezilarli darajada kuchaytirilgan; xavfli toʻqimalarni (miya, orqa miya) oziq-ovqat zanjiridan chiqarish, qoramollarni muntazam BSE testlaridan oʻtkazish va kasal deb gumon qilingan hayvonlarni darhol yoʻq qilish majburiy qilingan. Bu choralar, kasallikning tarqalishini nazorat qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.

9. Kasallikda kuzatiladigan miyoklonik harakatlar va yurish va muvozanat buzilishlari nima uchun yuzaga keladi?

Deli dana kasalligi (vCJD), nevrodegenerativ miya kasalligi boʻlganligi sababli, miyaning motor funksiyalarni boshqaruvchi qismlarida (ayniqsa serebellum va bazal gangliyalarda) jiddiy zararga olib keladi. Kasallikning avj olishi bilan birga paydo boʻladigan miyoklonik harakatlar (mushaklar tortishishi), asab tizimi zararlanishining natijasidir; bu, mushaklarda tez, shoksimon, ixtiyorsiz qisqarishlardir. Yurish va muvozanat buzilishlari (serebellar ataksiya) esa miyaning koordinatsiyaga javobgar qismlarining zararlanishi bilan bogʻliq; bemor toʻgʻri yura olmaydi, tebranadi va koordinatsiya yoʻqotilishini boshdan kechiradi. Bu motor simptomlar, tez avj oluvchi demens bilan birlashib, bemorning hayot sifatini qisqa vaqt ichida butunlay yoʻq qiladi.

10. Turkiyada deli dana kasalligi (BSE/vCJD) kuzatilganmi?

Deli dana kasalligi (BSE qoramol kasalligi), ayniqsa 1990-yillarda Yevropada katta epidemiyalarga sabab boʻlgan boʻlsa-da, Turkiyada bugungi kungacha hech qanday holat qayd etilmagani rasmiy idoralar tomonidan bildirilgan. Kasallikni majburiy ravishda bildirish lozim boʻlsa-da, baʼzi manbalar mamlakatda tashxis qoʻyish uchun yetarli imkoniyatlar har bir tibbiyot muassasasida mavjud boʻlmasligi mumkinligi haqida xavotirlarni bildirgan. Shu sababli, Turkiyada holatlar kuzatilmasligi, ham oziq-ovqat xavfsizligi va import nazoratining muvaffaqiyatini, ham potentsial xavflarga qarshi doimiy hushyor boʻlish zarurligini taʼkidlaydi. Sogʻliqni saqlash vazirligi, avvalroq matbuotda chiqqan “deli dana oʻldirdi” degan daʼvolar, sporadik CJD holatlari boʻlganini va bu holatning BSE bilan aloqasi yoʻqligini rasman tushuntirgan.

Deli dana kasalligiga qarshi ongli va ehtiyotkor boʻlish muhim ahamiyatga ega

Xalq orasida deli dana kasalligi deb nomlanuvchi Bovin Spongiform Ensefalopatiya (BSE) va inson shakli boʻlgan yangi variant Kreytsfeldt-Yakob kasalligi (vCJD), zamonaviy tibbiyot duch kelgan eng sirli va eng oʻlimga olib keluvchi nevrodegenerativ miya kasalligi turlaridan biridir. Normal oqsillarning gʻayritabiiy prionlarga aylanishi bilan boshlanadigan va tez avj oluvchi demens, shaxsiyatdagi oʻzgarishlar CJD belgilari bilan kechadigan bu xastalik, simptomlar paydo boʻlganidan keyingi qisqa vaqt ichida bemorning hayotdan koʻz yumishi bilan yakunlanadi.

Ushbu keng qamrovli tahlil orqali anglashilganidek, prion kasalligi inson salomatligi uchun jiddiy tahdid soladi va afsuski, aniq CJD davosi topilmagan. Kasallikning uzoq inkubatsiya davri va standart sterilizatsiyaga chidamliligi, deli dana kasalligi yuqish yoʻli va himoyalanish usullarining muhimligini oshiradi. Himoyalanishning kaliti, infeksiyalangan goʻsht isteʼmoli xavfini minimallashtirish va jarrohlik operatsiyalarida kontaminatsiyalangan asboblar orqali yuqish xavfini bartaraf etuvchi qatʼiy gigiyena standartlarini qoʻllashdir.

Deli dana kasalligi nima degan savolning javobi murakkab boʻlsa-da, ongli isteʼmol va oziq-ovqat xavfsizligi nazoratining davomliligi, global aholi salomatligini himoya qilishda eng kuchli qurolimizdir. Isteʼmolchilar sifatida, qizil goʻsht mahsulotlarining manbai va ishonchliligi borasida ehtiyotkor boʻlish va bu kam uchraydigan, ammo xavfli kasallik haqida maʼlumotga ega boʻlish, kelajakdagi epidemiyalarning oldini olish uchun qoʻyiladigan eng muhim qadamdir.