Ovqat yegan vaqtimizda qizilo’ngach yuqoridan pastga qarab qisqarib, oziq-ovqatlarni oshqozonga yetkazadi va qizilo’ngach bilan oshqozon o’rtasidagi mushak qavatidan iborat klapan bu oziq-ovqatlarning yana yuqoriga chiqishiga to’sqinlik qiladi. Diafragma deb nomlangan, ko’krak va qorin bo’shlig’ini bir-biridan ajratib turuvchi mushak qavati ham bu klapanning yopiq turishiga yordam beradi. Oshqozon, safro va oshqozon osti bezi suyuqliklarining qizilo’ngachga qochishi natijasida yuzaga keladigan alomatlar majmuasi gastroezofagal reflyuks kasalligi deb ataladi. Odatda, qizilo’ngach ichiga jami bir kunda 60 daqiqagacha, ko’pincha qisqa muddatli kislota qochishlari bo’lishi mumkin va bu fiziologik reflyuks deyiladi. Agar bu yuqoriga qochgan moddaning qizilo’ngach to’qimasiga tegishi odamda shikoyatga va/yoki to’qima shikastlanishi belgilariga olib kelsa, u gastroezofagal reflyuks kasalligi deb nomlanadi. Qizilo’ngach va oshqozon o’rtasidagi klapandagi yetishmovchilik bu kasallikka sabab bo’ladi deb hisoblanadi. Mamlakatimizda har 5 kishidan birida uchraydi. Zamonaviy kasalliklar, semizlik va tez tayyorlanadigan ovqat iste’moli oshgani sari bu nisbatning yanada ortishi kutilmoqda.
Gastroezofagal Reflyuksni Tashxislash va Beligilari
Tashxis asosan bemorning shikoyatlari bilan qo’yiladi. Klassik shikoyatlar ko’krak suyagi orqasidagi yonish va ko’ngil aynimasi bo’lmagan holda og’izga achchiq-nordon suv kelishidir. Bu shikoyatlar ko’pincha ovqatdan keyin paydo bo’ladi. Ayniqsa, ko’p miqdorda va yog’li ovqat iste’moli, gazli-kislotali ichimliklar, qahva, sigaret, alkogol reflyuks shikoyatlarini oshiradi. Semizlik, homiladorlik, qorinni siquvchi kiyimlar, ba’zi sport turlari kabi qorin ichi bosimini oshiruvchi holatlarda ham reflyuks shikoyatlari ortadi. Egilish, yotish holatlari ham tortishish kuchini teskariga aylantirib, reflyuks bezovtaliklarini kuchaytiradi. Gastroezofagal reflyuks bilan og’rigan bemorlarda yutish qiyinlishuvi, yutish paytida og’riq, kekirish, ko’ngil aynimasi, hiqichoq, bel og’rig’i shikoyatlari ham kuzatilishi mumkin.
Gastroezofagal reflyuks kasalligi faqat qizilo’ngach bilan bog’liq shikoyatlar va kasalliklarga olib kelmaydi. Yuqoriga reflyuks bo’lgan modda tomoq mintaqasiga yetib borganida surunkali faringit-laringit, ovoz paylarida tugun va hatto hiqildoq saratoniga sabab bo’lishi mumkin. Quruq yo’tal, tomoqda tiqilish hissi, tez-tez tomoqni tozalash, xirillash, ovoz bo’g’ilishi kabi bezovtaliklar paydo bo’lishi mumkin. Bu modda o’pkaga yetib borganida astma, surunkali bronxit, KOKB (surunkali obstruktiv o’pka kasalligi), bronxlarda (kichik nafas yo’llarida) kengayish, o’pka infektsiyasi, o’pka abssessi, o’pkalarda fibroz (qattiqlashuv), kichik bronxlarda tiqilishga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, bemorlar kechqurun og’ir ovqat yeb yotganlarida bo’g’ilish hissi bilan yo’talib uyg’onishlarini aytadilar. Bundan tashqari, yurak kasalligi bilan bog’liq bo’lmagan ko’krak og’rig’i va tish eroziyalarida ham gastroezofagal reflyuks kasalligi haqida o’ylash kerak.
Qizilo’ngachda to’qima shikastlanishi belgilari endoskopiya qilinganda ko’rinishi mumkin. Bu topilmalarning eng keng tarqalgani qizilo’ngachdagi yaralar, ya’ni eroziya-yara. Reflyuks bilan og’rigan bemorlarning 17-34 foizida uchraydi. Agar bu shikastlangan to’qimalardan qon sizib chiqsa, bemor bizga og’izdan qon kelishi yoki qora smola kabi najas kelishi shikoyati bilan murojaat qilishi mumkin. Kamdan-kam hollarda endoskopiyada qizilo’ngachda torayish va Barrett qizilo’ngach deb ta’riflangan holat kuzatiladi. Barrett qizilo’ngach qizilo’ngachdagi reflyuks natijasida shikastlangan to’qimaning ingichka ichak to’qimasiga o’zgarishini ifodalaydi. Barrett qizilo’ngach qizilo’ngach saratoni uchun xavf omilidir. Ko’proq 50-60 yoshlarda 5 yildan ortiq reflyuks bezovtaligi bo’lgan erkaklarda uchraydi. Gastroezofagal reflyuks kasalligida endoskopiya qilishdan maqsad reflyuks bilan bog’liq topilmalarni aniqlashdan tashqari boshqa oshqozon kasalliklarini va ayniqsa oshqozon-qizilo’ngach saratonini istisno qilishdir.
Gastroezofagal Reflyuksda Qachon Endoskopiya Qilish Kerak:
- 40-45 yoshdan oshgan odamlarda boshlangan alomatlar
- 5 yildan oshgan qat’iy alomatlar
- Davolanishga javobsizlik
- Davolanishga qaramay yomonlashgan yoki muvaffaqiyatli davolanishdan so’ng darhol qayta takrorlangan alomatlar
- Yutish qiyinlishuvi
- Yutish paytida og’riq
- Qat’iy ko’ngil aynimasi-qusish
- Tushunarsiz vazn yo’qotish
- Og’izdan qon kelishi, qora rangli najas
- Kamqonlik
- Najasda yashirin qonning musbatligi
- Leykotsit va sedimantatsiyaning yuqoriligi
- Sababi tushunarsiz isitma
- Qorinda shish
Gastroezofagal Reflyuksni Davolash
Birinchi navbatda, turmush tarzini o’zgartirish tavsiya etiladi. Haddan tashqari yog’li ovqatlardan, kola va shunga o’xshash kislotali gazli ichimliklardan, sigaret, alkogol va qahvadan saqlanish kerak. Ovqatlanishda ko’p miqdorda ovqat yeyish o’rniga, tez-tez va oz miqdorda ovqat iste’mol qilish tavsiya etiladi. Kechki ovqat imkon qadar erta yeyilishi kerak. Ovqatdan keyin darhol emas, kamida 2-3 soatdan keyin yotish kerak. Ayniqsa, kechasi bezovtaliklari bor bemorlar yotoq boshini ko’tarishlari kerak. Semiz bemorlarga vazn tashlash tavsiya etiladi. Qisqasi, sog’lom ovqatlanish, tez tayyorlanadigan ovqatlardan, sigaret, alkogoldan saqlanish kerak.
Parhez va bu choralar yetarli bo’lmagan holatlarda dori vositalari bilan davolash kun tartibiga keladi. Oshqozonni himoya qiluvchi dorilar, alginat o’z ichiga olgan siropalar va oshqozon motilligini oshiruvchi dorilar ishlatilishi mumkin. Uzoq muddatli oshqozon himoya qiluvchi dorilar ishlatilganda oshqozon devorida yupqalashish, oshqozonda yaxshi sifatli polip hosil bo’lishi, B12 yetishmovchiligi, suyaklarning mo’rtlashishi kabi nojo’ya ta’sirlar bo’lishi mumkin. Bu nojo’ya ta’sirlar dori vositasini ishlatish zarur bo’lgan holatlarda davolashni to’xtatishni talab qilmaydi. O’tkazilgan metaanalizlarda uzoq muddat oshqozon himoya qiluvchi dorilar ishlatgan bemorlarda oshqozon saratonida ortish kuzatilmagan.
40-45 yoshdan oshgan, 5 yildan oshgan qat’iy alomatlar, davolashga javobsizlik, davolashga qaramay yomonlashgan yoki muvaffaqiyatli davolashdan so’ng darhol qayta takrorlangan alomatlar mavjud bo’lganda, yutish qiyinlishuvi, yutish paytida og’riq, qat’iy ko’ngil aynimasi-qusish, tushunarsiz vazn yo’qotish, og’izdan qon kelishi, qora rangli najas, kamqonlik, najasda yashirin qonning musbatligi, leykotsit va sedimantatsiyaning yuqoriligi, sababi tushunarsiz isitma, qorinda shish holatlarida endoskopiya qilinishi kerak.
Impedans, pH metri deb nomlangan texnikalar bilan burundan qizilo’ngachga ingichka sim kiritiladi va 24 soat davomida qizilo’ngachda o’lchovlar o’tkaziladi. Qizilo’ngachga qochishlarning vaqti, miqdori, xarakteri 24 soat davomida qayd etiladi. Bemorning shikoyatlari bilan bu o’lchovlar o’rganilib, kasallikning tashxisi va davolanishi bo’yicha baholashlar amalga oshiriladi.
Jarrohlik usuli boshqa davolash variantidir. Laparoskopik usullar bilan qizilo’ngach bilan oshqozonning birlashgan klapan mintaqasiga oshqozon o’girib tikiladi va bu mintaqadagi bosim oshiriladi. Shuningdek, bemorda oshqozon churrasi bo’lsa, bu ham davolanadi. Jarrohlik davosi bemor, gastroenterolog va umumiy jarroh shifokorining birgalikda qabul qilishi kerak bo’lgan qarordir. Tibbiy davolashga javobsizlik, doriga qaramlik (dorini to’xtata olmaslik), oshqozon churrasi, qizilo’ngachda torayish, qon ketish, Barrett qizilo’ngach, oshqozon devorida yupqalashish bo’lganda jarrohlik davosi kun tartibiga kelishi mumkin. Agar bemor to’g’ri tanlansa, jarrohlik muvaffaqiyati 90-95% ga yetadi.
