To’qimalarga kislorod tashiydigan qizil qon hujayralari kamayishi holati kamqonlik yoki anemiya deb ataladi. Anemiya tufayli to’qimalarning kislorod bilan ta’minlanishi kamayishi sababli holsizlik, tez-tez sovqotish, bosh og’rig’i, nafas qisilishi, uyquchanlik, diqqatni jamlashda qiyinchiliklar va yurakning to’qimalarga kislorod yetkazib berish uchun ko’p ishlashi tufayli yurak urishining tezlashishi kabi alomatlar kuzatilishi mumkin. Kamqonlikning sababiga ko’ra soch va tirnoqlarning buzilishi, g’ayrioddiy narsalarni ishtahali bo’lish kabi belgilar ham bo’lishi mumkin.
Bemorning fizik tekshiruvida teri va og’iz shilliq qavatining oqarishi, yurak urish tezligining oshishi, sochlarning zaiflashishi, tirnoqlarda ba’zi o’zgarishlar va jigar va/yoki taloqning kattalashishi kuzatilishi mumkin. Kamqonlikning sababiga bog’liq holda o’zgaruvchan qo’shimcha topilmalar ham uchraydi.
Kamqonlik «to’liq qon tahlili» deb ataladigan tekshiruvda gemoglobin miqdorining tushishi bilan aniqlanadi. To’liq qon tahlilida o’lchanadigan boshqa parametrlar kamqonlik sababini aniqlashda muhim ahamiyatga ega va klinitsistga keyingi qadamni qo’yish uchun yo’l ko’rsatadi. To’liq qon tahlili bilan kamqonlik tashxisi qo’yilgandan so’ng, davolashni boshlash uchun sababni aniqlash kerak. Albatta, kamqonlik sabablariga ko’ra o’rganilishi va davolanishi kerak bo’lgan holat bo’lib, ko’plab boshqa kasalliklarning dastlabki belgisi yoki alomati bo’lishi bilan muhimdir. Ichki kasalliklar klinikasida kamqonlik tekshirilayotganda hech qachon alohida o’rganilmaydi. Bemorning klinik belgilari ham hisobga olinib, hamrohlik qiluvchi surunkali yoki o’tkir kasalliklar, jigar va buyrak funksiya testlari, eritrotsitlarning cho’kish tezligi, revmatologik tekshiruvlar, vitamin va mineral zahiralari ham baholanadi. Kuzatuvda jigar va taloqning kattaligini, buyraklarning to’qima holatini ko’rish uchun qorin ultratovush tekshiruvi talab qilinishi mumkin. Saraton shubha qilingan hollarda o’pka rentgenogrammasi dastlabki baholashda kerak bo’lishi mumkin. Tashxis uchun bosqichma-bosqich tekshiruvlar qo’shiladi va sabab topilgach, davolashga o’tiladi.
Kamqonlik holatlarida suyak iligi yetarli qon hujayralarini ishlab chiqarmasligi mumkin, sezilgan yoki sezilmagan qon yo’qotish sabab bo’lishi mumkin yoki bularning barchasida muammo bo’lmasa-da, tana o’zining qon hujayralarini parchalayotgan bo’lishi mumkin. Ba’zi surunkali kasalliklarda (bo’g’im revmatizmlari, biriktiruvchi to’qima kasalliklari, buyrak va jigar yetishmovchiligi va h.k.) suyak iligining ishlashi surunkali kasallikning o’zi tufayli bostiriladi va bu holatda ham kamqonlik paydo bo’lishi mumkin.
Suyak iligining o’z muammolari (leykemiya, lenfoma va miyelofibroz va h.k.) ham yetarli gemoglobin ishlab chiqarilishiga to’sqinlik qilishi mumkin. Suyak iligining qizil qon hujayralarini ishlab chiqarishdagi muammolari ba’zi vitamin va temir yetishmovchiliklari yoki ba’zi qo’shimcha kasalliklar (saratonlar, infektsiyalar va h.k.) tufayli suyak iligi ta’sirlangan holatlarda yuzaga keladi. Bu nuqtada suyak iligi yetishmovchiligining sababi bo’lgan yetishmovchilikni bartaraf etish bilan normal qizil hujayra ishlab chiqarilishi davom etishi va kamqonlik davolanishi mumkin. Agar suyak iligining ishlashidagi nosozlik uning o’z funksional buzilishi bilan bog’liq bo’lsa, suyak iligidan namuna olib tekshirish kerak bo’lishi mumkin. Qon yo’qotish surunkali yoki o’tkir bo’lsin, qondagi va temir zahiralaridagi kamayish bilan kamqonlikka sabab bo’lishi mumkin. Bu erda asosiy nuqta, ayniqsa, ko’zga ko’rinadigan, aniq qon yo’qotishi bo’lmagan shaxslarda temir tanqisligining sababi bo’lgan mikroskopik qon ketish o’chog’ini aniqlashdir, ko’pincha oshqozon-ichak traktida skrining talab qilinishi mumkin. Oshqozon-ichak traktidagi yara, polip, o’sma kabi patologiyalarni endoskopik va kolonoskopik tarzda aniqlash va ba’zida bir seansda davolash hamda kuzatuvda mos keladigan temir terapiyasi bilan kamqonlikni davolash mumkin. Og’ir temir tanqisligida temir terapiyasi zardob bilan to’g’ridan-to’g’ri tomir ichiga yuborish orqali tezroq natija berishi mumkin.
Temir tanqisligiga o’xshab, B12 vitamini tanqisligi va foliy kislotasi tanqisligida ham suyak iligi ishi ta’sirlanishi mumkin. B12 vitamini tanqisligi odatda so’rilish buzilishidan kelib chiqqani uchun bu bemorlarni davolash in’ektsiya yoki til osti B12 ishlatishni talab qilishi mumkin. Folat tanqisligi ham og’iz orqali qabul qilinadigan foliy kislotasi tabletkalari bilan bartaraf etilishi mumkin.
Tananing o’z qon hujayralarini parchalashi gemoliz deb ataladigan muhim holat bo’lib, bu turdagi anemiyalarda berilgan qon ham parchalanadi, shuning uchun yagona yechim sababga yo’naltirilgan maxsus davolash usullarini qo’llashdir. Gemolitik anemiyalarda gemolizni kamaytiradigan davolash bilan kamqonlik ma’lum darajada ushlab turilishi va yaxshilanishi mumkin.
Surunkali kasalliklarga hamroh bo’luvchi anemiya yaqin kuzatuvni talab qiladi. Ayniqsa, yurak kasalligi bor shaxslar uchun kamqonlik jiddiy yurak-qon tomir xavfi bo’lgani sababli, qon darajasini ma’lum darajada ushlab turish uchun bemorga qon quyish (transfuziya) talab qilinishi mumkin. Qon quyish kamqonlikni davolashda birinchi variant bo’lmasa-da, tanlangan shaxslarda juda foydali va samarali natijalar olinadi. Albatta, bu jarayonda homilador ayollarni ham unutmaslik kerak. Homiladorlikda ortgan ehtiyojni qondirish mumkin bo’lmasa, temir va foliy kislotasi tanqisligi tufayli kamqonlik juda tez-tez uchraydi. Ayniqsa, dastlabki olti oyda qondagi zardob deb ataladigan plazma hajmining ko’proq oshishi bilan kamqonlik kuzatilishi mumkinligini ham yodda tutib, zahira temiri va folatni ham nazorat qilib, mos keladigan davolashni berish va homiladorni tug’ruqqa tayyorlash kerak. Tug’ruqdan keyingi davr ham xuddi shunday qo’llab-quvvatlanishi kerak.
Garchi xalq orasida oddiy va tez-tez uchraydigan hamda e’tibor berilmaydigan klinik holat bo’lsa-da, kamqonlik asosiy kasallikni ko’rsatishi va uning kuzatuvida yurak muammolariga olib kelishi sababli aniqlanganda, albatta, tekshirilishi va davolanishi kerak bo’lgan muhim sog’liq muammosidir. Anemiyaning faqat temirga boy ovqatlanish bilan bartaraf etib bo’lmaydigan darajada muhim sabablari bo’lishi mumkin va ko’pgina kasalliklarning erta tashxisi uchun faqat anemiya bir belgi bo’lishi mumkin.
Holsizlik, tez charchash, oqarish, nafas qisilishi, ko’krak og’rig’i, tez-tez bosh og’rig’i va yurak urishi tezlashishi shikoyatlarida hushyor bo’lish va klinitsistga murojaat qilish har doim yodingizda bo’lsin.
